Colonel, At the end of September 1944, a minor incident occurred in Rio de Janeiro, which, however, had certain political consequences and contributed to the exacerbation of Polish-Jewish relations in Brazil, particularly in Rio de Janeiro. Since I have reason to believe that the echoes of this matter will reach New York and London and that you, Colonel, may encounter this issue in London in a form that, as usual in such cases, is exaggerated and untrue, I consider it appropriate to clarify it in a few words.

At the aforementioned time, an argument took place between two schoolmates: 13-year-old KRZYSZTOF, the son of the Polish envoy to Brazil, SKOWROŃSKI, and his peer WEISSMAN, the son of a Jew – a Swiss citizen (allegedly born in Tarnów, Poland). During this dispute, young Skowroński allegedly insulted Jews and "expressed his anti-Semitic views." According to the minister’s son’s version, he was merely reacting to Weissman’s offensive statements about Poland and Poles. Of course, at present, it is almost impossible to determine the exact course of the altercation between two 13-year-old boys.

The Jews, however, drew surprisingly significant and disproportionately large conclusions from this incident. They interpreted the words of the minister’s son as a reflection of the views prevailing in the envoy’s household and, in general, as indicative of the “fascist” attitude of the Legation and all Poles associated with it.

Despite the minister taking all possible steps to de-escalate the matter, certain "hidden factors" did everything in their power to give it as much publicity as possible. To clarify the situation, the Legation’s secretary, ZANIEWSKI, was sent to the school principal. The minister also sent two letters of apology to WEISSMAN, but even after the second letter, when Weissman responded that he considered the incident resolved and held no further grievances, the issue continued circulating in Brazil. It was particularly persistently spread within diplomatic circles and foreign communities.

The first consequence of this incident was the withdrawal of METRO GODWYN MEIER (where the father of the "offended" boy is an employee) from its earlier promise to donate proceeds from the pre-premiere of the film Curie-Skłodowska to aid the victims of the Warsaw Uprising.

Subsequently, the Mexican ambassador in Rio (who, among other roles, is also a shareholder of Metro Godwyn Meier) became involved in the matter. For several weeks, in conversations held within diplomatic circles, he continuously commented on the incident, condemning the fascist views of envoy Skowroński. This Mexican envoy expressed his stance in conversations with Poles, including Father Olgierd Czartoryski and Father Konstanty Czartoryski. Allegedly, the Chilean envoy to Brazil (Gabriel Gonzalez-Videla, wife Rosa Marckmann de Gonzalez) played an especially active role in inflating the affair. According to obtained information, he was the key figure responsible for amplifying the issue within diplomatic circles.

The Swiss envoy also took an interest in the matter, and it was further discussed by some members of the U.S. and British Embassies and the Brazilian Ministry of Foreign Affairs.

According to information from a senior official of the diplomatic protocol, “The Ministry of Foreign Affairs is having significant trouble with this issue.”

The facts outlined above have had a major impact on Jewish attitudes toward the Polish cause. Many of them have refrained from participating in Polish celebrations and events or visiting Polish organizations in Rio de Janeiro and São Paulo. There have also been cases of individuals withdrawing their pledges to make regular monthly contributions to support Polish prisoners of war.

I am aware that some telegrams have been sent by Jews to the U.S., including one by a wartime refugee, a certain Roman LANDAU.

In the past two weeks, tensions have slightly calmed, and some individuals have taken the position that the anti-Polish campaign has gone too far, which could lead to undesirable consequences.

However, this is not the result of a change in opinions but rather a political tactic, as evidenced by the fact that those now advocating restraint are Jews well known for their hostility toward Poland.

Despite the de-escalation of the issue, I suspect it will resurface at the Congress of Polish Jews in the U.S. scheduled for January 1945 and that it may be discussed both in the United States and in England.

For this reason, I believe that our military authorities should be informed about the potential for such actions.

Personally, I am convinced that this entire trivial incident, for which Envoy Skowroński bears no blame, was deliberately exploited by communist elements who are currently particularly keen on mobilizing Jews against us and convincing foreigners of our alleged “intolerance” and “fascist” attitudes.

The whole affair is analogous to the recently orchestrated campaign against the Government and General Sosnkowski in particular, which aimed to discredit our high-ranking officials.

I take the liberty of suggesting to you, Colonel, that you use this letter only if necessary.

I would not want my letter to be interpreted as a report against Envoy Skowroński.

Stanisław Kara, Lt. Colonel (Dipl.)

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Turczyniak meticulously examined all of this, and being a cunning and daring young man, he began taking action. In other words, he made an imprint of the basement door’s keyhole. With this imprint, he could commission a key from Michał Kula, a master locksmith. Kula, a sharp fellow, suspected that Włodek wanted access to some SS food supplies, which greatly motivated him to take on the job. With the promise of a share in the profits, he put in all his effort, and within two days, the key was ready.

Turczyniak tested the key and found it to be a perfect fit. He rewarded Kula generously, paying him with cigarettes, salami, and an entire loaf of bread. This generosity was a calculated move — Włodek wanted to encourage Kula to craft yet another illicit item: a key suitable for unscrewing the bolts securing the iron bars on the basement window. This was crucial to Turczyniak’s plan.

The camp’s construction management, which worked closely with the local German solders to devise all kinds of security measures to prevent escapes, had failed to check everything. As a result, the basement bars had not been embedded into the wall but merely attached to it. The squad leader was aware of this flaw but consoled himself with the thought that, in case of a fire, the bars could be removed to salvage supplies. The bars were held in place by two hinges, fastened with large screws to the masonry.

With the right key, the screws could be loosened, the bars quietly removed, and an escape made through the window toward the Soła River. Having carefully thought everything through, Włodek took measurements of the screws and gave Kula a drawing. The locksmith, who had personally installed the bars a year earlier, immediately understood Turczyniak’s plan. He stared at the drawing for a long time, silently lit one of the cigarettes given to him, then looked Włodek in the eye and finally spoke.

"I know what you’re up to; I can forge the key, but I don’t want to know anything beyond that! If you get caught, you must say you stole the key from our work detail. And even if you succeed, take both keys with you and throw them into the Soła later. Swear that you’ll do this!"

"I swear," Turczyniak replied, looking Kula straight in the eye. He then doubled the payment, which sealed the deal. The risk was enormous, but Kula, from his experience in the camp, knew that even obtaining an extra bowl of soup was a life-threatening gamble. However, those who feared taking risks ended up going up the chimney.

A few days later, once the key was ready and tested on the screws, Turczyniak began to see glimmers of freedom. Though many obstacles still lay ahead, he could hardly believe how close he was to his great moment.

The most challenging part so far had been sketching the screws, as the squad leader rarely took Włodek with him into the basement. Even when he did, he was careful and kept a close watch, but the prisoner outwitted him. He managed to make the drawing without being caught. Hiding both keys in the attic, he then began devising a way to acquire civilian clothing.

To achieve this, he needed to establish contact with someone who worked in the civilian clothing warehouse, known in camp slang as "Effects." The effects room work detail consisted of prisoners thoroughly vetted by the camp administration. Those assigned to it knew that any deviation from the rules could be dangerous. It was a relatively good job—indoors, light work, and offering a better chance of survival. Occasionally, when quietly exchanging an old striped uniform for a new one, one could receive a ration of bread, a few cigarettes, or even a can of pâté from a kapo or a block elder—without much risk.

The Effects section also had a small tailoring workshop where SS uniforms were pressed and even altered. This was where the famous Harry, a master safecracker, worked. His colleagues on the outside had once helped him escape. In addition to cracking safes, Harry was an expert at cutting and sewing military uniforms—so skilled that he had no competition in the camp.

As for Turczyniak, he planned his acquisition of civilian clothes in stages. Under the pretext of preparing for winter, he first persuaded Bastyr from Effects to procure a thick, dark woolen sweater in exchange for a piece of pâté. Bastyr knew that the SS turned a blind eye to civilian sweaters worn by kapos – the supervisors and block elders, so he made an exception for Turczyniak as well.

Finding the right sweater took time — Włodek pretended to be picky, rejecting some as too worn or too thin. In reality, he was waiting for an opportunity to discreetly snatch a civilian cap. His sneaky maneuver worked perfectly. Before Bastyr even noticed, a gray cyclist’s cap was already hidden under Włodek’s waistband. Only then did he agree to take the sweater, which he tucked under his camp jacket before returning to his work detail.

The SS kitchen attic was spacious, allowing him to hide both the sweater and the cap. Later, during another visit to Effects, under the pretext of changing his prison uniform, he managed to swipe a pair of thin gray trousers. Carefully folded, they too were hidden under his jacket. Now he had a complete civilian outfit, stashed away in the attic, though in a different hiding place than the keys. He was sure no one would find them.

But, as the saying goes, the devil never sleeps. In this case, the devil took the form of a Volksdeutscher from Żywiec, who happened to be snooping around the attic and stumbled upon Włodek’s bundle of civilian clothing. The discovery stunned the man, but fortune was on Turczyniak’s side—he happened to enter the attic at that very moment. Spotting the Volksdeutscher holding his trousers and cap in surprise, Włodek’s heart nearly stopped.

"Good God! Where did these civilian clothes come from?!" he shouted, masking his fear with feigned shock.

"I don’t know," the Volksdeutscher replied. "I was just wondering what to do with them…"

"If you don’t know, I do! Don’t you realize that for something like this, our entire work detail—including you and me—could be sent to the Penal Company? There’s only one option: put them back where they were, and later, I’ll quietly throw them in the furnace and burn them!"

"The sooner, the better," the Volksdeutscher agreed, realizing his own skin was at stake.

The performance was so convincing that the man didn’t suspect a thing. An hour later, Włodek carried a well-stuffed sack down from the attic and, in full view of the Volksdeutscher, tossed it into the roaring furnace. In reality, only a few old sacks burned, while the civilian clothes were relocated to a safer hiding place.

Now, only one month remained before his planned escape—set for an evening just before Christmas Eve. He had timed it well, knowing that the SS guards would be more distracted during the holidays, with many going on leave.

As the crucial day approached, Włodek's satisfaction grew, along with his hope for a successful escape, until finally, the long-awaited pre-New Year's Eve evening arrived. Darkness had already fallen when a truck arrived with goods for a larger unloading. Lamps were lit in front of the warehouse and the kitchen. Within a small radius around the buildings, several SS guards stood on post, but the wall of the building facing the Soła River was free of them.

Turczyniak knew this, so he discreetly carried the keys and clothing from the attic down to the basement, then quickly returned to his workers, urging them to hurry with loud shouts. The squad leader, already slightly drunk, was pleased with this enthusiasm—certain that the unloading in the warehouse was proceeding smoothly, he entrusted everything to Włodek and went to the kitchen to have "one more" drink and eat some hot ham.

Turczyniak, who had been waiting for just this moment, leaped into the basement like a lion, turned the key in the lock, opened the door, rushed to the grate, and feeling for the screws, unscrewed both. Though pulling the grate away was difficult, he used all his strength, removed the iron bars, and quietly, as best he could, placed them beside the wall. He hid both keys—the one from the lock in his pants pocket, the one from the screws inside his coat. Grabbing the small package of clothes, he unhooked the window latches and pushed it open with all his might.

Seconds later, he was already beyond the wall, darting like an arrow to the Soła River and swimming across to the other side. Though the entire operation lasted less than five minutes, the squad leader had finished his "one deep gulp," followed it with another, and slowly, while still chewing his ham, walked unsteadily into the courtyard.

For now, his mind was still clear enough, so he sharply scanned the yard. At first glance, the Kommando was busy unloading, but an unnatural silence hung in the air—Turczyniak's shouting was missing, and that puzzled him.

Not yet suspecting anything serious, he started looking around for his warehouseman, getting angrier when he couldn’t see him anywhere. The first ones to cross his path were the Kluz brothers.

" Where is Włodek? I need Włodek quickly!" he shouted at them.

The brothers obediently ran to the warehouse, calling out everywhere:

"Włodek! Włodek, report to the boss! Włodek — right now!"

Since Włodek was nowhere to be found upstairs, they ran down to the basement just in case. There, they suddenly noticed that the basement door was wide open, and a draft from the empty window proved it had been opened.

In a flash of realization, both brothers grasped what had happened.

"Oh no, Włodek ran away!" the older Kluz exclaimed excitedly.

"You know what, brother? Let’s run too! In God’s name — go!" added the younger one.

Helping each other, they climbed through the window. Moments later, the splash of the Soła greeted their plunge, followed their swimming, and when they finally emerged, dripping with freezing water onto the shore, the blackness of the night swallowed them completely in its impenetrable cloak. No one in the camp ever saw them again — they vanished like thin air, together with Włodek.

Józef Reszka

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

From My Memoirs: The Last Days

The end of April 1945 is approaching. The German extermination camp in Mauthausen is swelling with an overflow of new transports. Every day, transports of human phantoms, ravaged by hunger and disease, drag themselves in. There is no more space in Mauthausen; we sleep four to a single bunk. So they drive people further to Gusen, but since there is no room there either, they are sent back to Mauthausen. The road back and forth is strewn with the corpses of those exhausted by hunger and the march, mercilessly finished off by the SS guards.

In the camp, hunger and disease reign. In the first camp, they still give out sugar beet pulp once a day, but even that is not for everyone. The rest receive almost nothing, for hot dirty water cannot be called soup. In the second and third camps, piles of corpses lie unburied, as there is no one left to bury them. At night, like jackals in the desert, the shadows of prisoners creep toward these human remains to practice cannibalism. These are mostly Soviet prisoners from distant Asian provinces, though there are others as well—those who try to quell their hunger in this way just to survive until liberation.

And liberation seems so close that one could almost throw a stone at it, yet at the same time, it remains so far—unattainable! On the right bank of the Danube, turmoil rages day and night; the American forces, aside from gunfire, have not attempted for weeks to cross to the left bank to free the tens of thousands of people in Mauthausen and nearby Gusen. Work in the aircraft factory has already ended; we still descend into the “Vienna mines” quarries to build anti-tank barriers. “Vienna mines” – the Vienna granite mines! How much more fitting it would be to call you the “Vienna graves,” for indeed, they have become the graves and eternal resting place for hundreds of thousands of victims of both the First and Second World Wars.

On April 30, 1945, at 10 p.m., the camp authorities ordered an alleged evacuation. In reality, as the camp commandant Ziereiss later testified, we were to be driven into tunnels carved into the quarry rocks to be exterminated or blown up. After long hours filled with tension and fear, an order came to return to the barracks. The camp commandant feared that some of the guards would refuse to carry out the order and abandoned the plan. For now, we were saved.

On May 1, 1945, a police unit from Vienna took over the camp guard as the SS guards withdrew or were sent to the front. White flags were hung on the camp gates, and each of us felt that the war and our suffering were coming to an end. But would we have the strength to survive the final hours of hunger and captivity? Soviet prisoners began to threaten: ”Wait, wait, tomorrow the Russians will come, and then we'll deal with you”. These were not empty threats — if the camp were taken by Soviet forces, many people would not regain their freedom, being labeled as enemies of the people.

The American troops remained on the right bank of the Danube, showing no willingness to cross to the left. Even the artillery fire had completely died down. In this uncertainty, on the afternoon of May 5, 1945, people sitting on the camp walls began to shout: "Tanks! American tanks!" People went mad—they cried, laughed, and screamed: "Freedom! Freedom!" The camp gates opened, and three American tanks rolled onto the roll-call square. Soldiers jumped out, and the horde of doomed prisoners no longer shouted or sang—they roared with an almost insane voice. At last, they had lived to see freedom.

In one of the bunkers, seven American airmen, shot down over Mauthausen, were being held. One of the soldiers found his own brother among them. He lifted the half-alive skeleton into his arms and carried him to the tank, weeping—he had saved him at the very edge of human endurance. After a few hours, the tanks left, without leaving any guards behind. Bands of German men still roamed the area. We were defenseless, left to fate. A camp militia was formed for protection, but what kind of defense could it offer with only a few abandoned rifles left by the fleeing guards—without even any ammunition? If a crazed, vengeful SS gang stormed in, not a single soul would remain alive after liberation.

Finally, night passed—a night full of fear and uncertainty about what fate had in store for us in these final hours. During the day, in this lawless void, the camp became a scene of judgment day. After a few hours of relative calm, scores were settled among the prisoners. A hunt began for the kapos – the supervisors and their assistants — just days ago, they were the masters of life and death, yet they were slaves like us. They were beaten, trampled, and their tattered bodies were dragged across the cobblestones and gutters. It was the prisoners’ reckoning for the torture and murder of innocent victims of German barbarism.

After a few hours of massacre, a unit of American infantry arrived and pacified the enraged crowd. Once again, Poles and Russians were placed behind barbed wire, isolated from the rest of the camp—ostensibly because they had instigated the lynching. But this was merely a pretext. The real reason was the demand of Soviet liaison officers, who, citing the Yalta Agreement, insisted that Polish and Russian citizens be forcibly handed over to the authorities of their respective countries. The Russians were given up, but we were saved by an order from the Supreme Allied Commander, General Eisenhower, stating that Poles could only return voluntarily—no one could be forced.

Meanwhile, the remnants of the crematoria continued to perish, lacking any medical care, for no one had thought of it. The bodies of those exhausted by disease no longer had the strength to fight for life. It was a dreadful sight: a still-living human skeleton lay on the ground, trembling hands trying to eat corn gruel drizzled with margarine, dying over that bowl—unaware that he was dying free.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Wacek and his family ended up in the concentration camp simply because his father’s farm, along with several other villages, was designated for German settlers. The Germans considered that the best way to pacify the area was to burn the selected villages. Sitting on a bunk after dinner, Wacek started to tell his story, sniffling as he spoke. “It was still night when our village was surrounded by a military cordon and set on fire in several places. The only way out was the nearby forest behind the hill. Some peasants tried to extinguish the fire or save their cattle, but they were shot without mercy. Others were forced to stay inside their homes to burn alive. Those who sought refuge in the forest were killed by crossfire from machine guns. Later, they were buried in a mass grave on the edge of the forest. That night, hell broke loose in our village. I saw a neighbor whose clothes were on fire, but he was trying to put out the flames on his son’s burning body. He threw himself on the ground and tried to cover him with sand, but it was too late. They both died in each other’s embrace. Our village was reduced to ashes, the remains of burned chimneys, the bellowing of homeless cattle, and the howling of orphaned dogs. As for me, I survived because my father and I jumped into a water-filled ditch and waited out the fire.”

After the Germans left, we went looking for my mother and sister, who had been in another village with a sick aunt. But we never reached our destination because we were arrested along the way and added to the hundreds of others who were promised work on the farms in the Germany. It was all a deception to blind us. At the railway ramp in German Concentration Camp of Auschwitz, where the selections were made, my father noticed my sister Irene among the women, whom we hadn’t seen for weeks. None of us knew that she had come with the same transport. We still looked around for our mother and my other sister, but it was in vain. The women were already separated from the men, and we were not allowed to approach them. But my father decided that I should deliver the bread we had saved to Irene, because she was very emaciated. Without thinking, I jumped out of the transport and ran to my sister, who managed to kiss me and hug me tightly. I thought I would never break free from her embrace, and we both cried over each other. Neither of us managed to say a word before I was pulled away, not knowing that an SS man was lurking behind me with a rifle in his hands. He struck me in the chest with the rifle, and in an instinctive attempt to grab it, I was hit harder, knocked to the ground, and beaten with the rifle butt. To this day, I suffer from chronic nosebleeds and can’t get rid of a constant cold. Sometimes the pain subsides, and sometimes it hurts a lot, but people tell me that in the summer, if I warm myself in the sun, it will go away. Though they also say I’ll die here, in this gas chamber…”

After this conversation, Wacek established contact with Irene through a secret “grip” (a coded form of communication). His sister recovered, radiated youth, and had beautiful gray eyes. She was not yet familiar with the cruelties of camp life, so she quickly gained favor with the block supervisor, who put her to work. Irene knew that Wacek was ill. She was tormented by the guilt that she might have been an indirect cause of his illness, so she did everything she could to help her brother and father recover. The biggest challenge for Irene was the lack of medicine for Wacek’s disease. Although she knew that in the men’s camp there was a black market where various medicines could be found, she had neither garlic nor onions to trade. There was also the difficulty that the men’s and women’s camps were separated by barbed wire.

In an attempt to help her brother, Irene used a simple shepherd's slingshot to send food. She fashioned a slingshot from the sleeve of a blouse she had found, tying it with a long string and using it to carry onions. Wacek and his father were waiting near the hospital block No. 7 when they saw Irene watching the front, where the onion bundle was supposed to fall. They waved to each other from a distance, but without wasting time, Irene swung the slingshot over her head. However, the string broke, and the bundle of onions landed on the electric wires. Her father, powerless, did not want to draw the attention of the SS guards by shouting. Irene, worried, stood for a moment undecided. In her mind, she saw her sick little brother—the same one who had risked his life to deliver her a piece of bread, and whom she had hugged and kissed at the time. For now, the SS man standing at the guard tower did not notice anything suspicious near the wires, which encouraged Irene to act quickly. She jumped over the warning wire to retrieve her package, but it was too high to reach easily. She jumped higher but so recklessly that the electric current from the wire caught her. Wacek and his father saw with horror the bluish smoke rising from her hand as her body fell and shook the wires, causing the SS man to hear the sound. Whether he acted to prove his zeal in service or to end Irene's suffering, he fired several shots and ended her life.

In the gas chamber of the German crematorium, we were served lunch.

Sickly Wacek sat next to me on the cold concrete of the gas chamber and, as usual, began reminiscing about Irene, often wiping his nose. So many weeks had passed, and I still thought that she was alive in the "women's" camp. I thought she had only been shocked by the electric wire, and with the right connections, she would recover. The war would soon be over, because that’s what the last transport had said, and we would all return home together. He spoke sadly and convincingly, looking me straight in the eye, waiting for me to confirm what he no longer truly believed. I agreed with him to ease his sadness, but Wacek kept thinking about Block No. 7, where Irene often waved at him from behind the wires. He also mentioned the embrace at the railway ramp, but as he did, his lips trembled and he wiped away the tears he was ashamed of, tears that were flowing from his eyes. He sniffed a couple of times and spat on the dirty cement to comfort himself. Those who saw the bloodstain on the ground shouted, "Tuberculosis… Tuberculosis..." Unfortunately, the kapo – the camp supervisor, heard these words, and since he was terrified of tuberculosis, he reported the supposed open case of tuberculosis to the SS man at the crematorium. This was a death sentence for the poor boy: " Get this dog out!" – the SS man shouted, and Wacek was already being dragged by the legs across the concrete to the western part of the gas chamber; no one wanted to stand up for the boy or help him, for in Birkenau, this was a common and routine matter, and no one wanted to risk it—everyone was just happy that they themselves were still alive. Wacek was "taken care of" in this way, as the kapo grabbed him by the legs, and the foreman threw a shovel handle around his neck, after which two "specialists," the kapo and the SS man, stomped on the handle until Wacek’s legs stopped moving. Wacek’s death didn’t end the spectacle. By order of the kapo, a cement sack was placed over Wacek’s head so that he wouldn’t spread germs after his death.

Wacek’s father had such a peculiar way of walking that they called him the circus horse because he lifted his legs as if marching, and those legs became both his good luck and misfortune in Birkenau. He was a man of few words but very sociable. After the tragic death of Irene and Wacek, he became sad and avoided people. He worked for two men, for only in work did he find solace, and he feared getting into trouble, knowing that he wouldn’t survive another beating, just like Wacek didn’t. He wanted to live at all costs, to return to his wife and daughter, about whom he knew nothing. He was ready to make any sacrifices if he thought they would lead to something. He also longed for revenge for the children he had lost in Birkenau, but to take revenge, one had to survive the camp.

The courtyard of Crematorium III was overgrown with forest, which we had to clear, roots and all. It was done in such a way that we placed wire around the crown of a tree, and then the tree was pulled down. The prisoner who had come down from the tree announced that he had seen a new transport. This news piqued the interest of our command, but we didn’t immediately learn who had arrived. Clouds of dust were rising above the transport; the SS men surrounded it with guns ready to shoot, and the exhausted people, despite constant shouting—“ fast, fast”—moved at a snail’s pace, simply because women and children were walking among them. The unknown people from the transport had already reached the main gate of Birkenau, and cries could be heard from the camp: “Camp lock!” Meanwhile, in our command, we were hurried to work so that no one had time to observe the newcomers. The transport had reached the women’s blocks, passed the bathhouse and the camp kitchen, reached the men’s camp (later the women were transferred here), and began to walk toward the road that led directly to Crematorium II and III.

Suddenly, a whistle cut through the air and a wild shout: “Stop! Stop! Stop!” The shouting SS man did not shoot at the small girl who had broken away from the transport, as he didn’t want to make a bad impression on the hundreds of women and children who were being fooled into thinking they were going to the baths. A shot at the child could have caused them to scatter, and it would have been difficult to herd them back into the gas chamber. The girl, whose features could already be distinguished, did not run away outside the patrol’s range, but ran straight toward our command at Crematorium III. Not everyone could see her, as we were forbidden from looking at the transport, but people whispered about it, and the child kept running. She fell into a muddy puddle, stumbled, and, not remembering anything, kept running toward us. Wacek’s father, who had faithfully adhered to the rule of always working and never "getting into trouble," didn’t know anything, turned around, and then suddenly, a familiar voice: “Daddy! Daddy!” It came from right next to him. Overjoyed, the father embraced his daughter, and she continued chirping:

“We are with mommy, and we’ll be here with you too.”

“But how did you find me?” the father asked. “Who told you?”

The happy child didn’t hide anything: “Daddy, no one told me, but I recognized you by your walk. I saw you pushing that cart, and I knew immediately it was my daddy.”

The distraught father broke down in tears and stood frozen, for he knew that the transport was headed for the gas, but the poor child had no idea about any of it and kept asking, “Daddy, why are you crying? Don’t you like that I’m here with you? Aren’t you happy like I am?” The father couldn’t answer. He cried like a child, and I cried too. I looked around the command... they were all crying. Everyone felt sorry for the child, who thought she was at the height of happiness. The father took his daughter by the hand as the SS man approached to herd the child into the column. The father tried to lift the little girl onto his back, but he didn’t have the strength. He stood there for a moment, trying to extend the child’s life, then looked up at the blue sky of the German concentration camp of Birkenau, covered with thick clouds of burned bodies, raised his hand, said something, but no one understood if he was praying or cursing God.

I saw enough to know that the German soldier struck him with the rifle butt and ordered him to march. He went with his daughter along the same road she had run, but I saw how he reached the little shoes his daughter had lost, picked them up from the mud, and then joined the transport, disappearing into the depths of the gas chamber.

Strangely enough, I saw him once again, but already dead, in a wheelbarrow used to carry soil, and he was brought back to the camp for roll call, as the camp regulations required.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

As a specialist in escaping, I was transported to the heavily guarded prison in Kraków on Montelupih Street. After a week of torture, my health was so ruined that I was passing blood instead of urine. No one treated me, and in this state, I arrived in German Concentration Camp of Auschwitz on June 17, 1943. At first, life in the camp was bearable because an influential prisoner, whom I knew from before, took care of me. However, after a month, the camp Gestapo found information about my three escapes in my records. One day, they pulled me from the labor unit, brought me back to the camp, sewed a red escapee circle onto my striped uniform, and permanently assigned me to the Penal Company.

I hoped that being transferred to another camp would free me from this ordeal, but when I was transported to Neuengamme, I was also placed in the Penal Company there. In the autumn of 1944, all prisoners with red escapee circles from various camps were gathered in Buchenwald and forced into an underground aircraft factory in Langenstein. Because the factory was deep underground, frequent bombings did not damage it, but the gases from the explosions often knocked down entire work units.

Although the food consisted of starvation rations, there was at least the relief that the work was indoors, and by the end of the war, the SS terror had slightly eased. On April 1, 1945 (Easter Sunday), the factory was shut down, supposedly due to the approaching front. That day, without kapos – the supervisors or block leaders, we were driven on a forced march to Buchenwald. Each of us received a quarter loaf of bread and a single blanket. We spent one night, surrounded by dogs and SS men, in an open field. The second night, due to rain, we were allowed to stay in a church. The next morning, the first victims fell—several Russians who had hidden in the church tower were found and immediately executed by the SS.

Upon reaching Buchenwald, we spent the night in barracks. Around 10 a.m. on April 5, we were driven out of our blocks, and an exceptionally brutal gang of SS men took us into their clutches. The direction of our march led towards the crematorium, with the path marked by numerous corpses of previously murdered prisoners. The Germans yelling made it clear that something terrible was about to happen. Sensing that death was near, the column began to pray in Polish and in various other languages. The closer we got to the crematorium, the more fervent the prayers became.

As the leading fives were directed to the right towards the crematorium, a sigh of relief swept through our long column. "So it’s not death yet," everyone thought. We marched tightly packed, as even a slight deviation to the side meant being shot. No one doubted it—there was proof before our eyes. Among the greening grass, white and yellow flowers, fresh red blood stood out starkly, and the bodies of murdered prisoners lay in various positions along the march route.

The sight was grim, and to avoid looking at it, we walked briskly. After seven kilometers, we reached the station in Weimar, where a train with cattle cars was waiting for us. Amidst the SS men’s shouts, a hundred people were crammed into each car, forced into a sitting position with knees under their chins, forming a tangled mass of human bodies. Standing was forbidden. Two SS men sat on benches in the middle, rifles loaded and ready to shoot anyone who dared to rise.

Each prisoner received a quarter loaf of bread, but there was no water. Only at stops were two prisoners from each wagon allowed to fetch water. Using the toilet depended on the whims of the SS men—sometimes a hundred from one wagon were let out at once.

During the journey, gunshots rang out from different wagons. Every time the doors were opened, corpses of shot prisoners were removed and placed in the last wagon, which had been turned into a morgue.

Our train was headed towards Austria. I was fortunate in that I had no appetite when given my bread, so I crumbled it and put it in my pocket—it became my primary sustenance for the first week of the journey. Another valuable possession was a bucket, which I used to draw water from streams for my fellow prisoners. The SS escorts changed along the way, but they must have had strict orders concerning us, as there were still several deaths in each wagon daily—both from shootings and exhaustion.

As the weather warmed, the corpses began to decompose, so under a large, beautiful forest, a stop was ordered to bury them. Hunger grew, and strength faded. After about a week of travel, we learned we were in Austria. There, not only was the escort changed, but also the closed train cars were swapped for open ones. We suffered from both cold and unimaginable hunger. Already emaciated before, as the journey dragged on, we turned into skeletal specters—skin stretched over protruding bones. Those with strength looked at the green landscapes passing by, but hunger and immobility brought a general numbness, interrupted only by the groans and rattles of the dying.

Before long, the new morgue filled with corpses of those who, desperate for food, ate grass and leaves, only to die of intestinal blockage. Bodily functions had nearly ceased—most prisoners could urinate, but their stomachs had nothing to digest.

After about ten days, our transport arrived in a large city. It was around seven in the morning when conductors shouted, “Pilsen! Pilsen!” as a crowd of Czech workers spilled out of the stopped train.

“Oh God! Jesus, Mary!” voices cried out at the sight of our transport—half-alive skeletons. Whoever could, threw us pieces of bread and whatever meager factory rations they had. The SS violently suppressed this outpouring of Czech generosity, but some of us managed to grab food. I was among the lucky ones. However, I couldn’t keep much—my neighbors, starving, reached out with desperate hands, so I shared as best I could and managed to eat a little. For the moment, I was saved from starvation.

As our train remained at the station, we, dazed and barely alive, did not understand what was happening. But something extraordinary was taking place—an act of humanity worthy of being recorded in golden letters in history.

The Czechs who had been stopped by the Germans did not give up. They quickly devised a brilliant plan. Not just workers but likely railwaymen too played a role. They took a train to a nearby station, rallied others who had not yet seen us, and returned to Pilsen in another train, urging new passengers to help us. As the train passed us, it showered us with bread and whatever food people had. The SS plan to starve us had been undermined. Though not everyone got food, this act of Czech compassion lifted our spirits—it was proof that good, selfless people still existed. Everyone blessed them.

After this event, our transport quickly left the station. For now, I thanked God that I was still alive. But what was happening around me was a hell created by our SS tormentors. They kept us in our cramped positions, shooting anyone who tried to move.

A man next to me—once a journalist from Grudziądz—lost his mind from the horror and started babbling nonsense. Another prisoner, Henryk Piasecki from Warsaw, and I, though barely alive ourselves, covered his mouth so the SS wouldn’t notice—because in the camps, the insane were killed.

At one point, I reflexively stood up due to unbearable pain in my bones. An SS man screamed “Sit!” and aimed his rifle at me. Unable to sit back down, I made the sign of the cross and whispered, " Ready." A shot rang out.

I was sure I was dead.

But when morning came and I saw trees, flowers, and grass outside, I muttered, "Dear God… is this the afterlife?" Slowly, I realized I was alive. Joy and gratitude overwhelmed my hunger and pain.

But the journey was far from over. Death continued its harvest.

One day, at the end of April, the train stopped at a station unknown to us. The weather was pleasant, and to our surprise, the SS guards left the wagons, leaving us alone. After some time, we saw prisoners in striped uniforms, and from them, we learned that we had arrived in Dachau. The prisoners of that camp took care of us as best they could. Most of us were too weak to move on our own, so some were carried out of the wagons on stretchers, while others were helped down to the ground. Since everyone was severely weakened, many of us clung together and supported each other as we made our way toward the camp. This was how I managed to get out of the wagon. I stretched my legs with relief, but I did not get far before collapsing onto the grass beside others who were barely alive.

It must be said that the Dachau prisoners also thought to feed us with the camp’s watery soup, which was our first meal since Pilsen. We were so weak that they had to feed us like infants. For the time being, we simply lay there, happy to give our bones some relief. Thanks to the good weather, we spent the entire day and night on the camp's grounds. The next day, we witnessed the arrival of the Americans, who took over the guard posts at the gate and on the watchtowers.

Then the rain began to fall. Finding some kind of shelter became an urgent matter, but it was only in the evening that we were placed in a barrack previously used for typhus patients. There was so little space that four people had to share one bed. I do not know why, but neither the camp’s doctors nor the American ones came to take care of us. To make matters worse, one of the Americans distributed a can of German meat ration to each of us. This thoughtless act soon wreaked havoc among us, as not everyone knew the dangers of eating meat after such extreme starvation. Some, more cautious, refrained from eating it, but others consumed everything immediately and soon suffered from severe diarrhea, while some died from intestinal torsion. The only latrine in the barrack was constantly overcrowded and gradually turned into a filthy cesspool. Over the next two days, people kept dying, so the healthier and stronger prisoners took it upon themselves to remove the bodies, which piled up into a large heap in front of the barrack.

It was only after two days that a team of doctors and nurses finally arrived. They cut off our lice-infested underwear, then thoroughly scrubbed and disinfected us in the bathhouse. The final stage of our recovery took place in a hospital outside the camp, where we lay in clean beds, received a proper diet, and were given medicine. Slowly, we began to recover…

Later calculations showed that out of the three thousand prisoners taken onto the train in Weimar by Germans, only about seven hundred survived the death train. The plan to exterminate us in this transport was largely successful, and today, few remain of those who endured this ordeal.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Z teki moich wspomnień:

Ostatnie Dnie:

Zbliża się koniec kwietnia 1945 roku. Vernichtung Lager (obóz wyniszczenia) w Mathausen pęcznieje od nadmiaru nowych transportów. Wloką się co dzień transporty widm ludzkich, zżartych przez głód i choroby. W Mathausen nie ma już miejsca, śpimy po czterech na pojedynczej pryczy. Pędzą więc ludzi dalej do Gusen, ponieważ jednak i tam nie ma miejsca – z powrotem do Mathausen. Droga w jedną i drugą stronę usiana trupami wycieńczonych głodem i marszem ludzi, dobijanych bezlitośnie przez warty SS. W obozie głód i choroby, na pierwszym obozie jeszcze dają raz na dzień wytłoki z buraków cukrowych, lecz i to nie wszystkim. Reszta ludzi nie dostaje prawie nic, bo gorącej brudnej wody nie można nazwać zupą. Na obozie drugim i trzecim leżą stosy trupów, których nie ma kto grzebać, w nocy do tych szczątków ludzkich skradają się jak szakale na pustyni cienie więźniów, by uprawiać kanibalizm. Są to przeważnie jeńcy sowieccy, z dalekich prowincji azjatyckich, chociaż nie brak i innych, którzy w ten sposób starają się zaspokoić głód, by doczekać się wyzwolenia. A wyzwolenie zdaje się tak bliskie, że kamieniem można do niego dorzucić, a jednocześnie jakże dalekie – nieosiągalne! Na prawym brzegu Dunaju kotłuje się dzień i noc, wojska amerykańskie poza strzelaniną od kilku tygodni nie próbują przejść na lewy brzeg, by uwolnić kilkadziesiąt tysięcy ludzi w Mathausen i pobliskim Gusen. Praca w fabryce samolotów już się skończyła, schodzimy jeszcze do kamieniołomów „Wiener Gruben”, by budować zapory przeciwczołgowe. „Wiener Gruben” – wiedeńskie kopalnie granitu! jakże was powinno się raczej nazywać – „wiedeńskie groby”, bo rzeczywiście tam znalazły groby i wieczny spoczynek setki tysięcy ofiar pierwszej i drugiej wojny światowej.

Trzydziestego kwietnia 1945 roku o godzinie 10 wieczorem władze obozowe zarządzają rzekomą ewakuację, a właściwie jak zeznał później komendant obozu Ziereiss – miano nas zapędzić do sztolni, wykutych w skałach kamieniołomów by nas wytruć lub wysadzić w powietrze. Po długich godzinach pełnych napięcia i lęku, przychodzi rozkaz powrotu do baraków. Komendant obozu obawiał się, że część warty odmówi wykonania rozkazu i zrezygnował z tego. Jesteśmy na razie uratowani.

Pierwszego maja 1945 roku wartę nad obozem przejmuje oddział policji z Wiednia, warta SS się wycofała czy została zabrana na front. Na bramach obozu wywieszono białe chorągwie, każdy z nas czuje, że kończy się wojna i poniewierka. Czy wystarczy nam sił, by przetrwać ostatnie godziny głodu i niewoli? Więźniowie sowieccy zaczynają grozić: „padażdzi, padażdzi, zawtra prydut ruskije, tak paguljamy z wami”. To nie są strachy bezpodstawne, w razie zajęcia obozu przez wojska sowieckie dużo ludzi nie wyjdzie na wolność – jako wrogowie ludu …

Wojska amerykańskie w dalszym ciągu stoją na prawym brzegu Dunaju, nie przejawiając zupełnie chęci przejścia na jego lewy brzeg – nawet i kanonada artyleryjska zupełnie przycichła. W tej niepewności w godzinach popołudniowych piątego maja 1945 roku ludzie siedzący na murach obozu zaczynają wołać: Czołgi! Czołgi amerykańskie! Ludzie szaleją, płaczą, śmieją się i krzyczą: „Wolność! Wolność!”. Otwierają się bramy obozu, na plac apelowy wjeżdżają trzy czołgi amerykańskie! Wyskakują z nich żołnierze, chmara straceńców już nie krzyczy, nie śpiewa – lecz ryczy obłędnym jakimś głosem. Nareszcie doczekali się wolności, w bunkrze siedzi siedmiu lotników amerykańskich, zestrzelonych nad Mathausen, jeden z żołnierzy znajduje w nim swego brata. Bierze na ręce wpół żywy szkielet i niesie do czołgu płacząc, uratował go u kresu sił i ludzkiej wytrzymałości. Po kilku godzinach czołgi odjeżdżają nie zostawiając żadnej straży. Bandy SSmanów włóczą się jeszcze w okolicy, jesteśmy bezbronni, zdani na łaskę losu. Tworzy się milicja obozowa do obrony, lecz jaka to może być obrona z kilku porzuconymi karabinami, porzuconymi przez zbiegłą wartę, do których i naboi brak. Jak wpadnie jakaś obłąkana, żądna zemsty banda SS, żywa dusza nie zostanie już po wyzwoleniu. Nareszcie mija noc, noc pełna lęku i niepokoju, co też los nam zgotuje w tych ostatnich godzinach? W czasie dnia, w tych bezpańskich godzinach nastaje w obozie istny sądny dzień. Po kilku godzinach względnego spokoju zaczynają się porachunki pomiędzy więźniami. Następuje polowanie na kapów i ich pomocników, jeszcze przed kilku dniami panów życia i śmierci, takich samych jak oni niewolników. Biją ich, tratują i wloką strzępy ludzkiego ciała, ciągnąc po bruku i rynsztokach. Był to rozrachunek współwięźniów za katowanie i mordowanie niewinnych ofiar hitlerowskiego barbarzyństwa. Po kilku godzinach masakry nadjechał oddział piechoty amerykańskiej i uspokoił rozjuszony tłum i znów Polaków i Rosjan wsadzono za druty kolczaste izolując od reszty obozu rzekomo za to, że to Polacy i Rosjanie rozpoczęli ten samosąd, co było jedynie pretekstem, bo powodem było żądanie sowieckich oficerów łącznikowych powołujących się na umowę w Jałcie, iż polscy i rosyjscy obywatele mieli być przymusowo wydani w ręce władz zainteresowanych państw, tj. Polski i Rosji. Rosjan wydano, zaś nas uchronił rozkaz głównodowodzącego armią sprzymierzoną gen. Eisenhower’a, że Polacy tylko dobrowolnie maja wracać, kto nie chce, nie może do tego być zmuszony siłą.

Tymczasem niedopałki krematoriów dalej konały z braku jakiejkolwiek opieki lekarskiej, bo o tym nikt nie pomyślał, a organizm wycieńczonego chorobami sam już nie miał siły walczyć o życie. Straszny to był widok jak na ziemi leżał żyjący jeszcze szkielet ludzki i trzęsącą się ręką próbował jeść mannę z kukurydzy polaną margaryną i konał nad tą miską nie świadom, że kona już wolny.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Mając klucz można było śruby odkręcić, odjąć kratę od ściany, odłożyć cicho na bok i pryskać przez okno ku rzece Sole. Obmyśliwszy wszystko dokładnie, zdjął Włodek wymiar śrub owej okiennej kraty i wręczył rysunek Kuli. Majster ślusarni, który przed rokiem osobiście przyśrubowywał kratę, od razu zrozumiał zamysł Turczyniaka; długo patrzył na rysunek śruby nic nie mówiąc, zapalił jeden z ofiarowanych mu papierosów, potem spojrzał klientowi głęboko w oczy nim wyrzekł. Wiem o co ci chodzi; klucz do śruby mogę wykuć, ale nie chcę wiedzieć o niczym! Jak ci się nie uda, masz powiedzieć, że klucz ukradłeś w naszym komandzie, a nawet gdy ci się uda, to oba klucze weź ze sobą i wrzuć później do Soły. Przysięgnij, że tak zrobisz! Przysięgam, że tak zrobię, powtórzył Turczyniak, patrząc Kuli prosto w oczy, a potem podwoił ilość zapłaty i tym chwycił Kulę. Ryzyko roboty było wielkie, ale Kula wiedział z obozowej praktyki, iż każda prywatnie zdobyta miska zupy jest nadstawieniem gardła, ale ci co się bali ryzykować ulatywali kominem. Za kilka dni, gdy klucz był gotowy i sprawdzony na śrubach, w głowie Turczyniaka zaświtały jaśniejsze przebłyski wolności, a choć jeszcze ogrom przeszkód leżał przed nim, sam sobie nie wierzył, iż wszystko zbliża go do wielkiej chwili.

Największą jak dotąd trudnością było odrysowanie śrub, gdyż scharführer rzadko kiedy zabierał Włodka ze sobą do piwnicy, ale choć był ostrożny i patrzał na ręce, więzień go prześcignął w sprycie, rysunek zrobił i esman nie złapał go na tym. Ukrywszy dobrze oba klucze na strychu, zaczął obmyślać sposób zdobycia cywilnego ubrania. Aby to osiągnąć trzeba było zawrzeć znajomość z kimś kto pracował w magazynie cywilnych ubrań, czyli po obozowemu w Efektach. Komando Efektenkamer składało się z ludzi bardzo sprawdzonych przez administrację obozu i ci, którzy w nim pracowali, wiedzieli czym pachnieć może jakiekolwiek odejście od przepisów. Praca tam była dobra, bo pod dachem i przy tym lekka i dająca szansę przeżycia obozu. Zdarzało się tutaj, iż przy cichej zamianie starego pasiaka na nowy, można było zafasować od kapy bądź blokowego, porcje chleba, kilka papierosów, a nawet pasztetówkę i to bez wielkiego ryzyka. W Efektach była też i podręczna pracownia krawiecka, gdzie prasowano esmańskie mundury i nawet je przerabiano. To tutaj pracował słynny Harry, międzynarodowy kasiarz, któremu koledzy po fachu z wolności pomogli do ucieczki. Harry poza kasiarstwem umiał szyć i kroić wojskowe mundury w sposób tak mistrzowski, iż w tym fachu konkurenta w obozie nie miał.

Co do Turczyniaka, to sprawę cywilnego ubrania rozłożył na raty w ten sposób, iż najpierw pod pozorem zbliżającej się zimy za połeć pasztetówki, namówił Bastyra z Efektów do postarania się o gruby ciemny wełniany sweter. Bastyr wiedział, iż esmani na te cywilne swetry u kapów i blokowych patrzą jakby przez palce i dla Turczyniaka zrobił również ten ciepły wyjątek. Szukanie swetra trwało dość długo, gdyż Turczyniak grymasił; to sweter był już zniszczony, to nie dość gruby, więc niby pomagał Bastyrowi w szukaniu, a w rzeczywistości szło mu o to, by cicho i całkiem niewidocznie utrafić w cywilną czapkę.

Złodziejski ten manewr udał mu się zupełnie i zanim Bastyr się obejrzał, szara cyklistówka była już ukryta pod pasem od spodni. Uporawszy się z tak ważnym dziełem, raczył się dopiero zgodzić na pulower, który mu Bastyr podał, nałożył go pod bluzę i z tymi skarbami wrócił do Komanda. Strych SS kuchni był bardzo duży i mógł w jego zakamarkach ukryć i sweter, i czapkę, więc uczynił to zaraz. Za drugą bytnością swoją w Efektach, pod pozorem zmiany pasiaka, zwędził cienkie szare portki, które złożył starannie i ukrył pod bluzą. W ten sposób miał cywilny komplet ubrania, zamelinowany na strychu, choć nie w tej skrytce, gdzie już były klucze. Co do obu skrytek to miał pewność, iż nikt do nich nie trafi. Ale niestety przysłowiowy diabeł nie spał i przybrawszy postać volksdeutscha z Żywca, zaczął się kręcić po strychu kuchni SS i natrafił na zawiniątko z cywilnym ubraniem. Odkrycie oszołomiło znalazcę zupełnie, ale traf szczęśliwy chciał, iż Turczyniak właśnie wszedł w tym momencie na poddasze. Rozejrzawszy się w mroku, dostrzegł, iż volksdeutsch trzyma jego spodnie i cyklistówkę w ręce kiwając przy tym ze zdziwieniem głową. Włodkowi przejściowo pociemniało w oczach.

Rany boskie! skąd te cywilne ciuchy tu się wzięły? krzyknął natychmiast, doskonale maskując swoje zdumienie i trwogę.

Nie wiem, odparł volksdeutsch i właśnie myślę co z tym fantem zrobić …?

Jeżeli ty nie wiesz, to ja wiem! Czy nie rozumiesz, że za taką rzecz całe nasze komando razem z tobą i ze mną może pójść do Karnej Kompanii? Tu nie ma innego wyjścia, tylko schować to tam, gdzie było, a ja potem wsadzę ciuchy do worka i spalę po cichu w piecu!

Im prędzej, tym lepiej, przyświadczył volksdeutsch, gdy pojął, iż chodzi tu i o jego skórę.

Komedia ta zagrana była przez Turczyniaka w sposób tak naturalny, iż w tamtym nie powstał ani cień podejrzenia. W godzinę później zniósł Włodek ze strychu dobrze wypchany worek, który demonstracyjnie na oczach volksdeutscha wrzucił w czeluść buzującego się pieca.

W ten sposób spłonęło kilka starych worków, a cywilne ubranie zostało ukryte gdzie indziej i lepiej. Na razie od daty ucieczki dzielił Turczyniaka jeden miesiąc, a miało to nastąpić w któryś wieczór przed wigilijny. W tym czasie czujność esmanów była mniejsza, choćby przez to, iż co najmniej połowa załogi esmańskiej wyjeżdżała na świąteczne urlopy.

Turczyniak znał ten przedświąteczny bałagan z poprzedniego roku i ocenił, iż tym razem będzie to samo. W międzyczasie do swoich cywilnych łachów w skrytce dołączył cztery paczuszki lotniczej czekolady o bardzo wzmocnionych odżywczych składnikach, dwie puszki sardynek i dwa blaszane pudełka papierosów. Ponieważ miał w projekcie przepływanie rzeki, cywilne ubranie włożył w wodoszczelny plastik, ważną bowiem rzeczą było zmienić po mroźnej kąpieli, odzież.

W oczekiwaniu swojej daty dwoił się i troił, by nie podpaść szefowi w niczym, albowiem wiedział, iż małe potknięcie może spowodować zmianę komanda i zatratę szans ucieczki. Z wielkim zniecierpliwieniem liczył Turczyniak dnie i godziny dzielące go od wielkich chwil wolności, które się do niego zbliżały, wreszcie gdy już tylko jeden wieczór dzielił go od wybranego momentu, stwierdził, iż warunki do ucieczki są tak dobre, iż lepszych nie potrafił sobie wymarzyć. W ruchu, który powstał, do magazynu napływała żywność z różnych stron, pracownicy kuchni SS mieli mnóstwo roboty nie tylko w dzień, lecz i wieczorami, przy załadowywaniu i rozładowywaniu ciężarówek z wszelkim esmańskim dobrem. Noc i bieganina wokoło zabudowań stworzyły doskonałe warunki dla Turczyniakowych planów. Mając pewność, iż stanie się „to” jutro pogwizdywał z uciechy. Wśród tych jego radości zaszła tegoż wieczoru rzecz nieprawdopodobna i kładąca na obie łopatki jego plany. Po rozładowaniu ostatniej dużej ciężarówki i przeliczeniu więźniów Komanda, wyszedł na jaw brak jednego. Zdziwienie wszystkich stało się jeszcze większe, gdy przekonano się, iż tym który uciekł jest Wąsik, chłopczyna mały, niepozorny, tak na śmiałka nie wyglądający, iż wierzyć się nie chciało, iż go nie ma.

W jaki sposób Wąsik uciekł nikt nigdy się nie dowiedział, tyle tylko było później wiadomo, iż jeszcze w 1944 r. figurował na gestapowskiej liście poszukiwanych. Turczyniak, który miał tak piękną wizję spędzenia świąt na wolności, klął tymczasem brzydko, bo natychmiast wokoło kuchni SS kosztem innych komand zdwojono warty. Niewesołe miał Turczyniak Boże Narodzenie owego czterdziestego drugiego roku. A marzył o tym, iż w wigilijny wieczór zapuka gdzieś po drodze w okna jakiejś odludnej wiejskiej chaty, z nieznaną polską rodziną połamie się opłatkiem i zaśpiewa kolędę „Wesołą nowinę bracia słuchajcie”. Jedyną pociechą była tylko dobra świąteczna wyżerka, choć w oba dni wszyscy z SS kuchni musieli pracować i to nawet więcej niż zwykle, albowiem esmani mieli otrzymać w święta „ekstra” wyżerkę. Dobre było i to, że z powodu nawału robót, za ucieczkę Wąsika nie było w komandzie żadnej kary, a posterunków po trzech dniach została zdjęta. Volksdeutsch z Żywca dwa dni po ucieczce, wziął Turczyniaka na bok, zrobił minę Gucia detektywa z Psiej Wólki, a potem obejrzawszy się na boki szepnął „Wiesz Włodek co? Te łachy na strychu to chyba ten Wąsik schował; mądrze bardzo zrobiłeś, żeś to spalił”. Turczyniak kryjąc wesołość przyświadczył mu chętnie. „Mądry z ciebie spekulant – że mnie to do głowy nie przyszło …” „Myślisz, że go złapią?” „Trudno powiedzieć, bo taka cicha woda, to ludziom nie wpada w oczy”. Po tej rozmowie na Włodkową pociechę, w komandzie kuchni SS zaczął narastać nowy przedświąteczny bałagan; tym razem z powodu Nowego Roku. Włodek stopniowo nabierał animuszu.

W miarę zbliżania się do ważnego dnia, zadowolenie Włodka rosło, nadzieja na pomyślną ucieczkę również, aż wreszcie nadszedł ów upragniony przedsylwestrowy wieczór. Zapadły już ciemności, gdy nadjechała ciężarówka z towarem do większego wyładunku. Przed magazynem i przed kuchnią paliły się lampy. W małym promieniu wokół zabudowań stało kilku esmańskich postów, ale ściana budynku od strony Soły była od nich wolna.

Wiedział o tym Turczyniak, więc niespostrzeżenie zniósł ze strychu klucze z ubraniem do piwnicy, a potem szybko jak tylko mógł wrócił do swych robotników i wielkim krzykiem zaganiał ich do pośpiechu. Scharführer lekko już pijany, rad był z tej gorliwości – pewien, iż układanie towaru w magazynie idzie sprawnie, zdał się całkiem na Włodka i ruszył do kuchni wypić „jednego” i zjeść gorącą szynkę. Turczyniak który tylko na to czekał, we lwich skokach wpadł do piwnicy, przekręcił klucz w zamku, otwarł drzwi, skoczył ku kracie i namacawszy śruby odkręcił obie. Choć odciągnięcie kraty szło opornie, użył całej siły, zdjął żelastwo i cicho, jak tylko umiał, postawił obok ściany. Oba klucze, ten od zamku i ten od śrub schował, jeden do kieszeni spodni, drugi za pazuchę, chwycił paczuszkę z ubraniem, odjął haczyki okna i pchnął je z całej siły. W następnych sekundach był już za murem, lotem strzały dopadł Soły i popłynął na drugą stronę. Choć wszystko to trwało niecałe pięć minut, lecz i scharführer załatwił się z „jednym głębszym”, poprawił drugim i zwolna dojadając szynkę, na lekko chwiejących się nogach, wkroczył na dziedziniec. Na razie w głowie miał jeszcze jasno, więc spojrzał bystro po majdanie. Na pierwszy rzut oka Komando krzątało się przy rozładunku, lecz panowała nienaturalna cisza; brak było Turczyniakowego krzyku i to szefa zdziwiło.

Nic złego jeszcze nie podejrzewając zaczął się rozglądać na prawo i lewo za swym magazynierem i nie widząc go nigdzie zaczął się złościć. Pierwszymi, którzy mu się nawinęli przed oczy byli dwaj bracia Kluzowie. „Wo ist Włodek? Ich brauche schnell Włodek”. wrzasnął na Kluzów, którzy posłusznie pobiegli do magazynu nawołując wszędzie: „Włodek!!! Włodek do szefa! Włodek – ale już!” Ponieważ w górnych częściach budynku Włodka nie było, na wszelki wypadek zbiegli do suteryny i tu nagle dojrzeli, iż drzwi do piwnicy stoją otworem, a powiew z pustego okna dowodził, iż jest otwarte. W błyskawicach olśniewającej sytuacji, obaj bracia połapali się w tym co zaszło. Ojej Włodek nawiał! rzekł w podnieceniu starszy Kluz. – Wiesz bracie co? Wiejmy i my! W imię Boże jazda! dodał młodszy i obaj pomagając sobie wzajemnie, przeskakiwali okno. Za chwilę plusk Soły witał ich zanurzenia, szedł za ich pływaniem, a gdy ociekając mroźną wodą wyskoczyli na brzeg, czerń nocy spowiła ich zupełnie nieprzeniknionym płaszczem i nikt ich potem w lagrze nie widział – znikli jak kamfora razem z Włodkiem.

Józef Reszka

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jako specjalista uciekinier, zostałem przewieziony do dobrze strzeżonego więzienia w Krakowie, przy ulicy Montelupich. Stan mego zdrowia po tygodniu tortur był tak opłakany, że oddawałem krew zamiast moczu. Nikt mnie z tego nie leczył i w takim stanie przybyłem dnia 17 czerwca 1943 r. do Oświęcimia. Początkowo życie obozowe ułożyło się dla mnie znośnie, gdyż zaopiekował się mną wpływowy więzień, którego znałem z wolności, lecz po miesiącu, obozowe gestapo odnalazło w moich aktach wiadomość o trzech ucieczkach i pewnego dnia ściągnięto mnie z komanda, sprowadzono do obozu, naszyto mi na pasiaku czerwone kółko uciekinierskie i wtłoczono do Karnej Kompanii na stałe. Łudziłem się, iż zmiana obozu uwolni mnie od tej katorgi, lecz po jakimś czasie, gdy przetransportowano mnie do Neuengamme, tam również wcielono mnie do S.K. (Straff Kompanii). W jesieni 1944 r. wszyscy karniacy z czerwonymi kółkami, z różnych obozów zostali ściągnięci do Buchenwaldu, przy czym wtłoczono nas do podziemnej fabryki budowy samolotów w Langeszeitz. Ponieważ fabryka była głęboko pod ziemią, więc częste bombardowania nie szkodziły jej, ale gazy z eksplozji niejednokrotnie zwalały z nóg całe komanda.

Choć jedzenie składało się z głodowych porcji, ale była też i ta ulga, że praca była pod dachem i pod koniec wojny terror esmański nieco zelżał. W dniu 1 kwietnia (Wielkanoc) 1945 r. fabryka została zamknięta, podobno z powodu zbliżającego się frontu. W tym dniu już bez kapów i bez blokowych, popędzono nas pieszym marszem do Buchenwaldu. Na drogę otrzymaliśmy po ćwiartce chleba oraz po jednym kocu. Jedną noc obstawieni psami i esmanami spędziliśmy w otwartym polu, drugi kolejny nocleg z powodu deszczu mieliśmy w jakimś kościele. Tu następnego ranka padły pierwsze ofiary, gdyż kilku Rosjan, którzy ukryli się na wieży zostało znalezionych i tych na miejscy rozstrzelali esmani. Po przyjściu do Buchenwaldu przenocowaliśmy w barakach. Około 10-ej z rana 5-go kwietnia wypędzono nas wszystkich z bloków i wyjątkowo bandycko dobrana banda esmanów wzięła nas w swoje łapy. Kierunek zarządzonego przez nich marszu wiódł w stronę krematorium, którego trasę znaczyły liczne zwłoki poprzednio zamordowanych heftlingów. Ryk SSmanów dowodziła, że coś się stanie, więc kolumna czując, że śmierć się zbliża, zaczęła się żegnać i modlić jak kto umiał i po polsku i w różnych językach, a im bliżej było do krematorium, tym modlitwy stawały się żarliwsze.

Gdy w niesamowitym strachu czołowe piątki skierowano do krematorium w prawo, westchnienie ulgi przemknęło po całej długiej naszej kolumnie. A więc jeszcze nie śmierć, myślał każdy. Szliśmy ściśnięci, gdyż zapowiedziano, iż nawet małe odchylenie na bok, grozi rozstrzelaniem. Nikt w to nie wątpił, bo naoczne dowody mieliśmy przed oczyma. Wśród zieleniejącej się już murawy, białych i żółtych kwiatów, czerwieniła się świeża krew, a zwłoki więźniów zabitych leżały w różnych pozach wzdłuż marszowej trasy.

Widok był ponury i aby na to nie patrzeć szliśmy żwawo. Po siedmiu kilometrach doszliśmy do stacji w Weimarze, gdzie czekał już na nas pociąg z bydlęcymi wagonami. Wśród wrzasków esmanów, wtłoczono do każdego wagonu setkę ludzi, zmuszając wszystkich do zajęcia siedzącej wprawdzie pozycji, ale z nogami pod brodę, chodziło bowiem o to, aby wytworzyć z naszych ciał coś w rodzaju splecionej ze sobą masy. Powstanie było zakazane. Dwaj SS-mani siedząc pośrodku na ławkach mieli ostro naładowane karabiny i strzelali do każdego, kto by się odważył powstać.

Na drogę otrzymał każdy po ćwiartce chleba, do picia nie było nic i dopiero na postojach wypuszczano po dwóch więźniów z każdego wagonu po wodę. Za naturalną potrzebą pozwalano wychodzić zależnie od SS-mańskiej fantazji, przy czym jednorazowo wypuszczano po setce z jednego wagonu.

W ciągu jazdy z coraz to innego wagonu rozlegały się strzały SSmanów. Za każdym otwarciem wagonu wynoszono trupy zastrzelonych więźniów, składając je w ostatnim wagonie zamienionym na kostnicę.

Kierunek naszej trasy szedł w stronę Austrii. Ja byłem w tym szczęśliwym położeniu, że po otrzymaniu chleba nie zjadłem go zaraz, gdyż nie miałem apetytu; skruszywszy go wsadziłem do kieszeni sporni i to było moim podstawowym pożywieniem w pierwszym tygodniu podroży. Inną cenną rzeczą jaką miałem było wiadro, którym czerpałem wodę z potoków, rzeczek przydrożnych dla kolegów z transportu. Nasi eskortanci zmieniali się w ciągu drogi, ale musieli mieć jakieś co do nas twarde rozkazy, gdyż nadal codziennie w każdym wagonie było kilka trupów, tak zastrzelonych, jak też i zmarłych z wycieńczenia. Ponieważ robiło się nieco cieplej i trupy zaczęły się rozkładać, zarządzono pod dużym, pięknym lasem postój, by je tam zakopać. Głód wzrastał, a siły opadały. Chyba po tygodniu podróży dowiedzieliśmy się, że jesteśmy w Austrii. Tutaj też była nie tylko zmiana eskorty, ale zmiana pociągów zamkniętych na otwarte. Dokuczało nam i zimno i niewyobrażalny głód. Już i tak chudzi poprzednio, w miarę przedłużania się podroży zamieniliśmy się w ludzkie widziadła, obleczone skórą na wystających kościach. Kto miał siły ten patrzał na mijane zielone okolice, ale głód i bezruch w siedzącej pozycji wywoływały ogólne otępienie, przerywane jękiem i charkotem konających. Wnet nowa kostnica zapełniła się trupami tych, którzy idąc za naturalną potrzebą rwali trawę, liście z krzaków i łykając je, umierali na skręt kiszek. Co do naturalnej potrzeby, to właściwie ograniczała się do oddawania moczu, gdyż żołądki nie miały niczego do trawienia.

Chyba po dziesięciu dniach przybył nasz transport do jakiegoś dużego miasta. Była może siódma rano: Pilzno! Pilzno! Wołali konduktorzy zatrzymanego pociągu, z którego zaczął się wysypywać tłum czeskich robotników.

O sakra! O Jezusie, Maryjo! Rozlegały się głosy na widok transportu półżywych ludzkich kościotrupów, więc kto żyw rzucał nam pajdki chleba, różnych marnych porcji całodziennego posiłku w fabryce bądź innym miejscu pracy. Ostre protesty eskorty wstrzymały z miejsca ten zbiorowy zapał ofiarności czeskiej, ale pomimo to jakaś mała nasza część zdołała poratować się chlebem i o radości – ja byłem wśród tych szczęśliwców. Nie skorzystałem wprawdzie wiele, gdyż moi sąsiedzi rzucili się w moją stronę z wyciągniętymi rękoma, więc podzieliłem się jak mogłem i sam pożywiłem się. Na razie byłem uratowany od głodowej śmierci.

Tymczasowo pociąg nasz stał na stacji, a my otępieli i ledwo żywi, nie myśleliśmy o tym co się dzieje. A działy się rzeczy wzniosłe, godne zapisu złotymi zgłoskami w historii piękna ludzkich uczuć.

Ci z Czechów, którzy nas chcieli poratować, a zatrzymani zostali bandycką esmańską postawą, nie mogli pozostawić nas bez ratunku i obmyślili naprędce plan niebyle jaki. W tym wszystkim działali nie tylko robotnicy, lecz i zapewne kolejarze, odwożąc zacnych naszych samarytan do pobliskiej stacji, po czym wszyscy zawrócili innym pociągiem do Pilzna, agitując za pomocą dla nas wśród tych, którzy nas nie widzieli, a jechali do pracy. Pociąg ten, ku naszej radości, a wściekłości SSmanów, przejeżdżając koło nas sypnął ku nam chlebem i czym kto miał. Niecny plan wygłodzenia nas podczas drogi został nadszarpnięty i choć nie wszyscy się pożywili, to czeski odruch litości podniósł nas na duchu, bo był dowodem, że są jeszcze na świecie ludzie dobrzy i ofiarni, toteż każdy ich błogosławił. Po tym wydarzeniu nasz transport szybko ruszył ze stacji. Na razie dziękowałem Bogu, że jeszcze żyłem, ale co się działo wokół mnie, było rodzajem piekła wytworzonego przez naszych katowskich konwojentów, którzy trzymając nas w skostniałej pozycji strzelali do każdego, kto chciał ją zmienić. Trzeba wiedzieć, że oprócz głodu dręczyła nas plaga wszy, a było ich tyle, że zgarnialiśmy je z siebie garściami.

Koło mnie usadowił się inteligent, który był przed wojną dziennikarzem w Grudziądzu, ale to co przeżywał nie mieściło mu się w głowie, chwycił go obłęd i mówił od rzeczy. Z drugiej strony miałem Henryka Piaseckiego z Warszawy, więc obaj choć ledwie żywi, zatykaliśmy biedakowi usta, by SS-man nie zauważył niczego, albowiem wariatów zabijano w obozach.

W międzyczasie zmieniono nam pociąg, wagony były i otwarte, i zamknięte, przy czym ja trafiłem do zamkniętego z lampką elektryczną u sufitu. Było już może około północy, któregoś z tych strasznych dni, gdy od stałego skurczenia uczułem tak wielki ból w kościach, że zapominając o zakazie wstawania, odruchowo zupełnie dźwignąłem się zwolna w górę. Na ten widok SS-man siedzący pośrodku na wygodnej ławie, wrzasnął groźnie: zitcen! I wycelował wprost we mnie karabin.

Wiedząc czym grozi nie posłuchanie rozkazu, starałem się usiąść, lecz było to niemożliwym, gdyż ciżba ludzka w chwili mego powstania natychmiast wykorzystała powstałą lukę, aby ulżyć zmęczonym kościom. Nie mogąc spełnić rozkazu, a pewien tego, że zaraz będę zabity, przeżegnałem się, westchnąłem do Boga jak mogłem najpotężniej i gotowy potem na śmierć, rzekłem jedno w moim pojęciu ostatnie głośne obce słowo „Fertig”. Ledwo to wypowiedziałem padł strzał. Moment tego wypadku był tego rodzaju, że wszelki jego opis nie może go oddać; pewny, że już zapadam się w niebyt, pozbawiony całkiem poczucia rzeczywistości, usunąłem się w dół i trafiłem zapewne w ramiona obu moich najbliższych sąsiadów. Ci obmacując moją głowę i tułów, a nie natrafiając na krew, zaczęli mnie pocieszać. Wicuś, nie przejmuj się, on chybił, nie masz dziury, przez którą byś krwią broczył, więc dziękuj Bogu, bo żyjesz … Pomimo tych zapewnień, tak byłem przekonany o swojej śmierci, że rano, gdy SS-man otwarł drzwi wagonu, na widok zielonych drzew, kwiatów i trawy, mamrotałem do siebie – Boże kochany, więc to taki ten drugi świat? Czy to jest możliwym, aby i tu byli Niemcy i ten wagon naładowany pół trupami? Myśląc początkowo w ten sposób, stopniowo trochę sam, a trochę słowami współczujących mi kolegów zrozumiałem, że żyję i niezmierna radość i wdzięczność dla Tego, Który mnie od śmierci uchronił, stłumiła we mnie i głód i inne męki dalszej podróży. A męki były nie do uwierzenia. Śmierć kosiła gęste żniwo, jedni umierali po zjedzeniu trawy na skręt kiszek, innych strzelali SS-mani w wagonach. Jakiś wysokiego wzrostu Rosjanin miał ze sobą ręcznie robiony kozik; strugał nim z ułamanej gałązki korę, chcąc nasycić się jej sokiem i za to został zastrzelony na moich oczach. Kostnica zapełniała się szybko. W górze codziennie huczały samoloty alianckie, ale być może lotnicy rozpoznawali więźniów i rzucali bomby gdzie indziej. Gdybyśmy byli w lepszej kondycji, ten zwiększony ruch w powietrzu byłby może dla nas zwiastunem końca wojny, lecz wszystko było nam już obojętne, bo wiedzieliśmy tylko to, że końcem naszej drogi będzie masowy grób.

Któregoś dnia, a był to już koniec kwietnia, pociąg stanął na jakiejś nieznanej dla nas stacji. Pogoda była ładna i o dziwo SS-mani opuścili wagony i zostaliśmy sami. Po jakimś czasie ujrzeliśmy pasiaste mundury heftlingów i od nich dowiedzieliśmy się, iż jesteśmy w Dachau. Więźniowie tego obozu zaopiekowali się nami jak mogli. Większość z nas nie miała siły, by poruszać się samodzielnie, tych więc brano na nosze wyciągając z wagonów, innym pomagano zejść na ziemię, a że wszyscy byli nad miarę osłabieni, więc wielu łączyło się po kilku i trzymając się nawzajem kroczyło w stronę obozu. W ten sposób i ja wydostałem się z wagonu. Z ulgą prostowałem nogi, ale nie uszedłem daleko i runąłem na trawę obok podobnych do siebie półumrzyków. Trzeba przyznać, że heftlindzy z Dachau pomyśleli też i o pożywieniu nas obozową wasserzupką, która od Pilzna była naszym pierwszym posiłkiem. Byliśmy tak słabi, że karmiono nas niczym niemowlęta. Na razie leżeliśmy, szczęśliwi, że możemy dać ulgę kościom. Dzięki pogodzie spędziliśmy tak cały dzień oraz noc na majdanie obozu. Następnego dnia doczekaliśmy się przyjścia Amerykanów, którzy objęli warty na bramie i na wieżyczkach.

Zaczął padać deszcz. Sprawa znalezienia jakiegoś dachu nad głową stała się dla nas paląca, lecz dopiero wieczorem umieszczono nas w bloku po tyfusie, gdzie miejsca było tak mało, że jedno łóżko wypadało na czterech. Nie wiem dlaczego, ale nie zaopiekował się nami ani żaden lekarz obozowy, ani amerykański. Na dobitek ktoś spośród Amerykanów wydał każdemu z nas po jednej niemieckiej mięsnej konserwie. Nieopatrzny ten czyn zaczął zaraz robić wśród nas niesamowite spustoszenie, gdyż nie wszyscy wiedzieli o tym czym grozi zjedzenie mięsa po tak straszliwym głodzie; niektórzy opanowani wstrzymali się od jedzenia, lecz część spożyła natychmiast wszystko i tacy zapadali zaraz na durchwal, inni marli na skręt kiszek. Jedyny ustęp bloku oblegany bez przerwy, zmieniał się stopniowo w obrzydliwe gnojowisko. W ciągu dwóch dni ustawicznie ktoś umierał, więc co zdrowsi i silniejsi heftlindzy zajęli się usuwanie zwłok, z których powstał duży stos przed blokiem. Dopiero po dwóch dniach przybyła nareszcie ekipa lekarzy i pielęgniarek, która cięła na nas bieliznę z rojami wszy, po czym w łaźni szorowano nas i dezynfekowano fachowo. Ostateczna kuracja odbyła się w szpitalu, poza obozem, gdzie leżeliśmy w czystych łóżkach, otrzymaliśmy i dietę, i lekarstwa i powoli przychodziliśmy do siebie…

Jak późniejsze obliczenia wykazały, to z trzech tysięcy zabranych do pociągu w Weimarze, pociąg śmierci przeżyło około siedmiuset; plan wytracenia nas w tym transporcie został w większości osiągnięty, ale dziś mało pozostało z tych, którzy tą mękę przeżyli.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Wacek dostał się z rodziną do obozu koncentracyjnego, dlatego tylko, że gospodarstwo jego ojca razem z innymi wsiami zostało przeznaczone dla kolonistów niemieckich. Naziści niemieccy uznali, że najlepszym sposobem pacyfikacji tych okolic będzie spalenie wytypowanych wiosek. Siedząc po kolacji na wyrku, Wacek pochlipując, zaczął swoje opowiadanie. Wszyscy spali jeszcze, gdy nasza wieś została otoczona kordonem wojska i podpalona w kilku miejscach. Jedyną drogą ucieczki był pobliski las za wzgórzem. Niektórzy chłopi próbowali gasić pożar, lub ratować bydło, lecz do tych strzelano bez pardonu, innych zmuszano do pozostawania w środku mieszkań, by spalili się żywcem. Ta część ludności, która szukała ratunku w lesie została wybita ogniem krzyżowym broni maszynowej. Później na przedpolu lasu usypano im wspólną mogiłę. Owej nocy działo się we wsi piekło. Widziałem sąsiada, którego ubranie objęte było ogniem, a mimo to gasił pożar na ubraniu swego syna, który płonął jak żagiew; choć przewrócił go na ziemię i zaczął rzucać na niego piasek, ale brakło mu sił, więc chwycił w objęcia syna i tak objęci uściskiem zamienili się we wspólną spaloną bryłę. Z naszej wsi pozostały tylko zgliszcza, kikuty spalonych kominów, ryk bezdomnego bydła i wycie osieroconych psów. Co do mnie, to ocalałem w ten sposób, że obaj z ojcem wpadliśmy pod pełne wody koryto i tam przeczekaliśmy pożar. Po odejściu Niemców, ruszyliśmy szukać siostry z matką, które były w tym czasie w innej wiosce u chorej ciotki, ale nie doszliśmy do celu, bo po drodze zostaliśmy aresztowani i dołączeni do setek innych, którym obiecywano pracę na roli w Rzeszy. Było to zwykłe oszustwo dla zamydlenia naszych oczu. Na rampie kolejowej w Oświęcimiu, gdzie przeprowadzano segregację, ojciec mój zauważył wśród kobiet moją siostrę Irenę, której nie widzieliśmy od kilku tygodni i nikt z nas nie wiedział, że ona przybyła z nami tym samym transportem. Oglądaliśmy się jeszcze za matką i drugą siostrą, ale daremnie. Kobiety były już rozdzielone od mężczyzn i nie wolno było się zbliżać do mich, lecz ojciec postanowił, że zaoszczędzony chleb w transporcie mam dostarczyć Irenie, gdyż była bardzo wymizerowana. Bez namysłu wyskoczyłem z piątki i już byłem przy siostrze, która zdążyła mnie ucałować i mocno przytulić do siebie. Myślałem, że nie wyrwę się z jej uścisku i oboje rozpłakaliśmy się nad sobą. Ani ja, ani ona nie zdążyliśmy wypowiedzieć żadnego słowa, bo już gnałem z powrotem nie wiedząc, że jakiś esman poluje na mnie z karabinem w łapach, którym uderzył mnie w piersi. Aby nie upaść odruchowo chwyciłem za jego karabin, i to mnie zgubiło, bo on myślał może, że chcę mu wyrwać ten karabin, więc skopał mnie na ziemi i zbił kolbą tak, że do dziś dnia miewam krwotoki i nie mogę się pozbyć chronicznego kataru. Czasem ból mija, a czasem boli mnie bardzo, lecz mówią mi ludzie, że latem jak się wygrzeję na słońcu, to mi to przejdzie, choć mówią też i to, że muszę tu umrzeć w tej gazowni …

Wnet po tej rozmowie Wacek nawiązał kontakt „grypsowy” z Ireną. Siostra przyszła do siebie , tryskała młodością, miała piękne siwe oczy, nie znała jeszcze podłości łagrowego życia, więc przypadła do gustu blokowej, która ją zatrudniła. Irka wiedziała, że Wacek jest chory. Dręczyło ją sumienie, że była poniekąd pośrednią przyczyną jego choroby, dlatego robiła co mogła, aby brata i ojca postawić na nogi. Najgorszą trudnością dla Irki był brak lekarstw na chorobę Wacka – wprawdzie wiedziała, że w męskim obozie na czarnym rynku można dostać różne środki lecznicze, lecz nie miała ani czosnku, ani cebuli na zamianę; istniała też i ta trudność, że męski obóz i żeński rozdzielone były drutami. Chcąc pomóc bratu, do przerzutów żywności używała Irka zwykłej pasterskiej procy. Procę taką zmajstrowała z rękawa znalezionej bluzki, w który włożyła cebulę i zawiązała ją długim sznurkiem. Wacek z ojcem czekali już koło bloku szpitalnego Nr 7, gdy wnet spostrzegli Irkę obserwującą przedpole, na którym miała upaść cebula. Pozdrowili się z dala kiwnięciem ręki, ale Irena nie tracąc czasu rozhuśtała nad głową procę, lecz jej sznurek się urwał i zawiniątko z cebulą padło na elektryczne druty. Przerażony ojciec był bezradny, lecz krzykiem nie chciał zwracać uwagi esmanów. Zmartwiona dziewczyna stała przez chwilę niezdecydowana. Przed oczami miała małego chorego brata, tego samego, który naraził swoje życie, by doręczyć jej kawałek chleba i którego uścisnęła i ucałowała wtedy. Na razie esman stojący na strażnicy nie zauważył niczego podejrzanego koło drutów, co zachęciło Irkę do szybkiej decyzji. Skoczyła przez drut ostrzegawczy, by chwycić swój skarb, lecz okazało się, że ten wisi za wysoko, by mogła go ściągnąć bez przeszkód. Podskoczyła wyżej, lecz tak nieostrożnie, że prąd drutu ją złapał. Wacek z ojcem ujrzeli z przerażeniem jak niebieskawy dymek z jej ręki uniósł się w powietrze, ciało dziewczyny padając w dół wstrząsnęło drutami i ich brzęk dosłyszał esman w wartowniczej budce. Trudno odgadnąć czy dla wykazania się gorliwością w służbie, czy chciał zakończyć męki Irki, dość na tym, iż kilkoma strzałami zakończył jej życie.

W komorze gazowej hitlerowskiego krematorium wydano nam obiad.

Chorowity Wacek usiadł przy mnie na zimnym betonie gazowni i jak zwykle zaczął wspominać Irkę, często pociągając nosem. Tyle tygodni minęło, a ja ciągle myślę, że ona jeszcze żyje na „babskim” obozie. Myślę, że ją tylko poraziło, a mając znajomości ona się z tego wyliże. Wojna niedługo się skończy, bo tak mówił ostatni transport i na pewno razem wrócimy do domu. Mówił smutnie i przekonująco patrząc mi prosto w oczy czekał potwierdzenia tego, w co sam nie bardzo już wierzył. Choć przyznałem mu rację, by ulżyć mu w smutku, ale Wacek stale wracał myślami do bloku Nr 7, gdzie często Irka kiwa mu ręką zza drutów. Wspominał też o uścisku na rampie kolejowej, lecz przy tym zadrżały mu wargi i wytarł łzy, których się wstydził, a które spływały mu z oczu. Pociągnął nosem raz i drugi i splunął na brudny cement, by sobie ulżyć. Ci, którzy ujrzeli krwawą plamę na ziemi zakrzyknęli: Tuberkuloza … Tuberkuloza … Pech chciał, że słowa te usłyszał kapo, a że gruźlicy bał się jak ognia, zameldował esmanowi krematorium o tej to niby otwartej gruźlicy. Był to wyrok śmierci na biednego chłopca: - Raus mit deise hunde – krzyknął SSman, a Wacka już ciągnięto za nogi po betonie na zachodnią część gazowni; nikt nie chciał wstawić się za chłopca, ani też pomóc w jego błaganiach o życie, gdyż w Birkenau było to sprawą zwykłą i powszechną i nikt nie chciał się narażać – rad był, że sam jeszcze żyje. Wacka „załatwiono” w ten sposób, iż kapo złapał go za nogi, zaś vorarbeiter rzucił mu na gardło drążek od szpadla, po czym dwaj „specjaliści”, kapo z esmanem, deptali po drążku tak długo, aż Wacek przestał ruszać nogami. Sama śmierć Wacka nie zakończyła widowiska. Rozkazem kapy, założono Wackowi worek z cementu na głowę, by nie roznosił zarazków po śmierci.

Ojciec Wacka miał tak specyficzny sposób chodzenia, iż nazywano go cyrkowym koniem, ze względu na to, że podnosił nogi do góry tak jak gdyby defilował i te nogi stały się dla niego w Birkenau szczęściem i nieszczęściem. Był małomównym, ale bardzo koleżeńskim. Po tragicznej śmierci Irki i Wacka posmutniał i unikał ludzi. Pracował za dwóch, bo tylko w pracy znajdował zapomnienie, a ponadto bał się podpaść, wiedząc, że z bicia już by się nie wylizał, tak jak i jego Wacek. Chciał żyć za wszelką cenę, by wrócić do żony i córki, o których nic nie wiedział. Był gotów do wszelkich poświęceń, gdyby wiedział, że te poświęcenia dadzą mu cokolwiek. Pragnął też zemsty za swoje dzieci wymordowane w Birkenau, ale żeby się zemścić, trzeba przeżyć lager.

Dziedziniec krematorium III był porośnięty lasem, który karczowaliśmy z korzeniami. Odbywało się to w ten sposób, iż zakładano drut na koronie drzewa, po czym drzewo ściągało się na dół. Więzień, który zszedł z drzewa oznajmił, że ujrzał nowy transport. W Komandzie naszym wzbudziła ta sprawa zaciekawienie, ale nie od razu dowiedzieliśmy się kto przybył. Tumany kurzu unosiły się nad transportem, esmani otaczali go wokoło z bronią gotową do strzału, a zmęczeni ludzie mimo ustawicznego krzyku – schnelle, schnelle, szli żółwim krokiem z tego prostego powodu, że z kobietami szły i dzieci. Nieznani ludzie z transportu doszli już do głównej bramy Birkenau, z obozu dochodziły krzyki – Lager Schperre, a w komandzie naszym popędzano do pracy, żeby nikt nie miał czasu na obserwowanie nowoprzybyłych. Transport znalazł się już na wysokości bloków kobiecych, minął łaźnię i kuchnię obozową, doszedł do obozu męskiego (później przeniesiono tu kobiety) i zaczął wchodzić na drogę wiodącą wprost do krematorium II i III.

Nagle gwizd przeszył powietrze i dziki ryk … Halt! Halt! … Halt! Wrzeszczący esman nie strzelał jednak do odbiegającej od transportu małej dziewczynki, gdyż nie chciał robić złego wrażenia na setkach kobiet z dziećmi, których łudzono, że idą do kąpieli, a przez strzał do dziecka, mogły się rozpierzchnąć i wtedy trudno by było zagnać je do gazowni. Dziewczynka, której rysy już można było rozróżnić nie uciekała w ogóle poza zasięg patroli, lecz biegła prosto do naszego komanda krematorium III. Nie wszyscy mogli ją spostrzec, bo nie wolno było się patrzeć w stronę transportu, więc ludzie szeptali tylko o tym, a dziecko biegło dalej, padło w kałużę błota, przewróciło się i nie pomne na nic gnało ku nam. Ojciec Wacka, który wiernie trzymał się zasady, by zawsze pracować i nie „podpaść” nie wiedział odwrócony o niczym, aż znany głos: Tatusiu! Tatusiu! – odezwał się tuż przy nim. Uradowany ojciec objął córkę rękoma, a ona szczebiotała dalej:

- Jesteśmy razem z mamusią i tu będziemy z tobą również.

- Ale jak trafiłaś do mnie? – dopytywał ojciec. Kto ci powiedział?

Szczęśliwe dziecko ni taiło niczego: - Tatusiu, mnie nikt nie mówił, ale ja ciebie poznałam po „chodzie”, widziałam jak pchałeś ten wózek i zaraz wiedziałam, że to mój tatuś.

Zrozpaczony ojciec wybuchnął płaczem i stanął jak skamieniały, wiedział bowiem, że transport idzie do gazu, lecz biedne dziecko nie miało pojęcia o niczym i pytało: - Tatusiu – a czemu płaczesz? Czy ty nie lubisz, że ja tutaj jestem? Czy ty się nie cieszysz jak ja? Ojciec nic nie odpowiadał. Płakał jak dziecko, płakałem i ja. Spojrzałem po komandzie … płakali wokoło. Wszystkim było żal dziecka, które myślało, że jest u szczytu szczęścia. Ojciec wziął córkę za rączkę, gdyż esman konwojent zbliżał się, by dziecko zagnać do kolumny. Ojciec próbował wziąć małą na plecy, ale brakło mu sił, stał więc jeszcze chwilę, by przedłużyć dziecku życie, a potem spojrzał na błękitne niebo Birkenau zasnute tłustymi chmurami spalonych ciał, wzniósł rękę do góry, coś wypowiedział, lecz nikt nie zrozumiał czy prosił, czy wyzywał Boga.

Widziałem tyle, iż esman kolbą karabinu popędził go do marszu, szedł więc z córką tą samą drogą, którą przybiegła. Dostrzegłem jeszcze jak doszedł do zgubionych przez córkę bucików, podniósł je z błota, a potem dołączył do transportu i zniknął w czeluści gazowni.

Dziwnym trafem ujrzałem go jeszcze raz, ale już martwym w taczce używanej do przewożenia ziemi i w niej przywieziono go do obozu na apel, ponieważ lagrowy przepis wymagał tego.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

CORITIBA, 23 sierpnia 1940 r.

Do Pana Ministra Dr. Tadeusza Skowrońskiego Posła R.P. w Rio de Janeiro.

Stosownie do polecenia Pana Ministra w sprawie przyjazdu poetów Tuwima i Lechonia, pozwalam sobie rzucić kilka uwag odnośnie formy wykorzystania ich przewidzianego pobytu w Paranie.

Biorąc pod uwagę, pod względem narodowościowym -  eksponowane tereny stanów południowych Brazylii, szczególnie Parany, a znacznie mniej Rio Grande do Sul, trzeba pogodzić się z tym, że przyjazd tak wybitnych osób do Parany, z punktu widzenia interesów nacjonalistycznych, zapewne nie bardzo będzie na rękę tutejszym nacjonalizatorom, którzy w osobach tak wybitnych przedstawicieli naszego świata literackiego uważać będą te jednostki jako żywe antytezy ducha nacjonalizacyjnego. Dlatego trzeba będzie zachować odpowiednią ostrożność, jakkolwiek przyjazd ich na teren, z punktu widzenia zainteresowań polskich, my znów uważać musimy za konieczny. Tak się zarysowują sprzeczności zainteresowań naszych i Brazylian w tutejszych stronach Brazylii.

Pozwalam sobie zakomunikować Panu Ministrowi, że na pierwszą wiadomość o przyjeździe do Brazylii naszych poetów Tuwima i Lechonia, jako też prof. Lednickiego i możliwością przyjazdu ich do Parany, miałem już dawniej (rozmowy orientacyjne z rektorem uniwersytetu, dyrektorem Amarel, dyrektorem Loureiro Fernandes’em, dyrektorem tzw. fakultetu filozofii, uniwersytetu przy gimnazjum Marystów, jako też z wybitnym intelektualistą tutejszym dyrektorem David Carneiro, którzy w rozmowie na temat możliwości urządzenia prelekcji i wykorzystania ich pobytu dla tutejszego świata intelektualnego, wykazali wprawdzie dużo życzliwego ustosunkowania się i zainteresowania, poza którymi jednakże – jak zauważyłem – ukrywało się pewne zaniepokojenie w angażowaniu się wobec reżimu „Estado Novo”. Uroczyste ich przyjęcie przez Brazylijską Akademię Literatury w Rio, o czym Pan Minister w ostatnim piśmie wspomina, będzie naturalnie kluczem do złagodzenia trudności w zaproszeniu ich do Parany. Na tej podstawie trzeba będzie w Kurtybie przelansować do prasy brazylijskiej, głosy rioskiej prasy stołecznej, o których przysłanie uprzejmie proszę, wraz z biograficznymi danymi odnośnie ich twórczości, gdyż na miejscu rozporządzam skąpym materiałem (Encyklopedia Trzaski, Everta i Machalskiego).

PP. Lechoń i Tuwim po pobycie w S. Paulo i Porto Alegre, zgodnie z projektem Pana Ministra, powinni przyjechać do Parany, gdzie traktowani będą jako goście. Wiem, że w pierwszym rzędzie zainteresują ich tereny emigracyjne, dlatego wykorzysta się rozmaite okazyjne uroczystości jak wesela, chrzty, odpusty itp., dla zetknięcia się ich z wychodźctwem, co z punktu widzenia naszych zainteresowań może im dać niejedną myśl do twórczości poetyckiej przy obserwacji życia wychodźcy polskiego w Paranie.

Trudno mi się dzisiaj wypowiedzieć, czy w obecnej dobie da się uzyskać zezwolenie władz brazylijskich na publiczne urządzenie prelekcyj polskich.

Mając to na widoku, z chwilą przybycia ich do Kurytyby, nawiązane zostaną kontakty z prezesem tut. Akademii Literatury, jako też ze wspomnianym intelektualistą Carneiro. Może uda się uzyskać przy ich pośrednictwie zaproszenie tut. „Clubu Curitibano” na urządzenie prelekcji w języku francuskim lub innym romańskim. W podobnych wypadkach zwykle „Club Curitibano” płaci 1.000 reali brazylijskich, przy czym wstęp dla członków jest bezpłatny. Takie imprezy odbywają się tylko w ramach Klubu.

Na dochodowość przez polskie prelekcje trudniej liczyć, tym więcej, że pozostaną one w zależności od zezwolenia władz.

Nie mając punktu oparcia w żadnej organizacji polskiej, wobec niezarejestrowania ich jeszcze, trudno zrealizować prelekcje dla szerszego ogółu polskiego, a wykorzystanie dla tej sprawy Konsulatu, ograniczy się do zaproszenia kilkudziesięciu osób i to jako gości, wskutek czego odpadnie znów strona finansowa.

Jestem przekonany, że w czasie pobytu w Kurytybie, wyżej wspomniani otrzymywać będą zaproszenia od nielicznych wprawdzie, ale istniejących w interiorze domów inteligencji polskiej, stosunkowo mało zamożnych i przesiąkniętych prymitywem interioru, gdzie jako goście zetkną się z życiem wychodźctwa i atmosferą w jakiej ono żyje.

Przewidując mały dochód z tytułu ich polskich prelekcji, a mając jednocześnie na uwadze konieczność ich pobytu, a przynajmniej przyjazdu poety Lechonia na teren Parany uważam, że na miejscu uda się wśród tutejszych wybitniejszych Polaków, anonimowo, zebrać na ten cel kilkaset milrejsów z tytułu prelekcyj w Konsulacie, którą to kwotę wręczyłbym dyskretnie prelegentowi.

W tym wypadku, jednakże musiałaby być pomoc Komitetu w Rio w opłaceniu kosztów podróży.

Uprzejmie proszę Pana Ministra o wypowiedzenie się w tej sprawie.

Józef Gieburowski Konsul Generalny

dn. 20 października 1939 r.

W sprawie możliwości rekrutacji w Brazylii do armii polskiej

Do: Ministerstwa Spraw Wojskowych w Paryżu

Ściśle tajne

Liczebność kolonii polskiej w Brazylii oceniana była powszechnie w Polsce przez Światowy Związek Polaków z Zagranicy na circa 300.000 osób, przy czym Polaków liczono na 196.000, Rusinów – na ca 83.000, a Żydów obywateli polskich na 30.000.

Liczba powyższa jest bezwzględnie wygórowana, nawet uwzględniając, że olbrzymią większość wyżej cytowanej cyfry 300.000 przedstawiają osoby bądź to już naturalizowane, bądź też urodzone w Brazylii, a tym samym będące, stosownie do obowiązujących ustaw, obywatelami brazylijskimi.

 Według obliczeń Wydziału Konsularnego Poselstwa RP cyfra obywateli polskich w Brazylii wynosi ca 42.000 osób, w tym więcej niż połowa Żydów i kilka tysięcy Rusinów.

W rezultacie Polaków, obywateli polskich w Brazylii znajduje się nie więcej niż 10.000 i to licząc wraz z rodzinami.

Poza tym w Brazylii znajduje się spora liczba osób pochodzenia polskiego, przybyłych głównie przed rokiem 1914, którzy nie uzyskali obywatelstwa polskiego, jednocześnie jednak nie poczynili żadnych kroków celem otrzymania obywatelstwa brazylijskiego.

Należy wziąć pod uwagę, że największe nasilenie emigracji obywateli polskich w Brazylii przypadało na lata 1926-1930, tj. mniej więcej przed 10-laty. W tych warunkach przeciętny wiek emigranta wynosi obecnie około 40 lat. W ostatnich czasach emigracja ustała prawie że całkowicie i osiągnęła swój najniższy punkt w 1938 , spadając do liczby kilkuset osób.

Jak już wyżej skonstatowano, cyfra obywateli polskich, Polaków, na terenie Brazylii nie przekracza 10.000, licząc w to również kobiety i dzieci. Z tego wynika, że ilość mężczyzn zdolnych do noszenia broni w żadnym wypadku nie przekroczyłaby 1000 osób.

Ponieważ olbrzymia większość Polaków rozproszona jest w interiorze, przy czym są to ludzie mający na utrzymaniu liczne rodziny, wydaje się być wątpliwym, aby stawili się oni na apel w razie powołania ich pod broń, nie mając pewności czy ich rodziny będą otrzymywać zasiłek wojenny, względnie czy będą mogły udać się z nimi do Europy.

Ponadto spory odsetek zapewne skorzysta z braku egzekutywy z naszej strony na terenie Brazylii i uchyli się od wyjazdu. Na Rusinów nie można zupełnie liczyć, natomiast o ile chodzi o Żydów, to pewien nieznaczny procent może być brany pod uwagę.

Spośród Polaków, obywateli brazylijskich zgłosiłaby się pewna ilość wolontariuszy, jednak stoi temu na przeszkodzie niezwykle rygorystycznie zredagowana ustawa o neutralności Brazylii, która w art. 4 stwierdza wyraźnie:

„Jest zabronione tworzenie na terytorium brazylijskim korpusów wojskowych,     mających służyć którejś ze stron wojujących, jak również zakładanie biur, agencyj lub        urzędów werbunkowych, czy to obywateli państw wojujących, czy też Brazylian lub            obywateli innych państw. Jest zabronione również zbieranie darów (ofiar) lub ich           przesyłka państwom wojującym, za wyjątkiem funduszu dla Czerwonego Krzyża”.

Jak widać z powyższego Rząd Brazylijski będzie czynił jak najdalej idące trudności, odmawiając wizy wyjazdowej obywatelom brazylijskim, którzy chcieliby się udać do Europy celem zaciągnięcia się do wojska.

 Przed ewentualną propagandą wśród Polaków, obywateli brazylijskich, przestrzegał z całą stanowczością Ambasador Francuski twierdząc, że podobne naruszenie neutralności Brazylii może wywołać nieobliczalne szkody pod względem politycznym i narazić niepotrzebnie stanowisko Poselstwa Polskiego w Brazylii.

W tych warunkach, jak już wcześniej zaznaczono, możemy liczyć tylko na obywateli polskich.

W związku z powyższym pozostaje kwestia zorganizowania na terenie Rio de Janeiro koncentracji ochotników, zapewnienia im utrzymania w Rio do chwili załadowania oraz opłacenia przejazdu z wnętrza kraju do punktu koncentracyjnego.

Powstaje również kwestia zorganizowania komisji lekarskiej w punkcie koncentracji dla badania zdolności fizycznej ochotników i rezerwistów, dla uniknięcia wysyłki ludzi chorych i niezdolnych do służby wojskowej.

Należy nadmienić, że w tutejszym tropikalnym klimacie większość Europejczyków choruje na nerki, wątrobę, choroby przemiany materii oraz malarię tropikalną. Zachodzi pytanie jaką kategorię osób, dotkniętych powyższymi chorobami, należy traktować jako niezdolnych do służby wojskowej.

Pozostaje jeszcze do ustalenia kwestia rekrutacji wśród urzędników placówek polskich w Brazylii, z których większość pragnęłaby, jako ochotnicy wstąpić do oddziałów armii polskiej we Francji. Tu jednak trzeba brać też pod uwagę moment dezorganizacji naszej Placówki dyplomatycznej i Placówek konsularnych, w razie zgłoszenia się do wojska większości urzędników.

Poselstwo prosi o instrukcje jakie choroby, zdaniem Ministerstwa, czynią niezdolnymi do powołania do szeregów.

Poselstwo zapytuje również w jakim stopniu należy uwzględniać zgłoszenia się ochotników z Poselstwa i Konsulatów, biorąc pod uwagę, że na skutek braku inteligentów wśród kolonii polskiej w Brazylii, trudno by było wspomnianych urzędników zastąpić.

Poselstwo nie otrzymało również instrukcji od jakiego do jakiego roku życia należy powoływać zgłaszających się obywateli polskich.

Czy powołanie pod broń ma nastąpić w formie oficjalnego zawezwania indywidualnego, czy też odnosić się ma jedynie do osób dobrowolnie zgłaszających się do służby wojskowej.

W związku z powyższym Poselstwo prosi Ministerstwo Spraw Wojskowych o przesłanie szczegółowych na ten temat instrukcji oraz wpłynięcie na udzielenie tutejszej Ambasadzie Francuskiej odpowiednich instrukcji ze strony francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Poseł R.P. Dr. Tadeusz Skowroński

RIO DE JANEIRO, dn. 8 grudnia 1939 r.

W sprawie opozycji antyhitlerowskiej wśród Niemców, Austriaków, Czechów i Żydów w Brazylii

Do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Angers

Niemcy:

Emigracja niemiecka w Brazylii, której liczebność oceniana jest na circa 1,5 miliona, składa się pod względem politycznym w większości z hitlerowców, względnie sympatyków nazizmu. Elementy opozycyjne, rekrutujące się z centrum katolickiego oraz socjaldemokratów, odgrywają w tutejszej kolonii niemieckiej znacznie mniejszą rolę.

 Nazyfikacja kolonii niemieckiej w Brazylii była w głównej mierze wynikiem niezmiernie intensywnej akcji propagandowej, prowadzonej w ciągu ostatnich dwóch lat przez placówki niemieckie (28 konsulatów etatowych oraz przeszło 30 konsulatów honorowych i agencyj konsularnych), oraz tzw. attaché kulturalnych i specjalnych wysłanników z Niemiec. Propaganda ta znajdowała podatny grunt wśród niemieckiej młodzieży, przy czym bardzo poważną rolę odgrywały tu podróże do Niemiec, finansowane przez niemieckie konsulaty w Brazylii.

Momentem, który wpłynął poważnie na zmianę stanowiska, szczególnie wśród ideowców hitleryzmu, był fakt zawarcia paktu niemiecko-sowieckiego, który spowodował częściowy rozłam wśród tutejszej kolonii niemieckiej, powiększając szeregi opozycjonistów. Napaść Sowietów na Finlandię, będącą konsekwencją polityki hitlerowskiej w stosunku do Rosji, pogłębia jeszcze ten stan rzeczy.

Rozłam wśród Niemców, jak informuje Wice konsulat w Porto Alegre, zaznaczył się szczególnie silnie na terenie Stanu Rio Grande do Sul.

Na stan umysłów kolonii niemieckiej w Brazylii wpłynął również w dużej mierze zamach na Hitlera, który podkopał w nich wiarę w ideologiczną jedność Niemiec nazistowskich.

Bogata i dobrze zorganizowana kolonia niemiecka w Brazylii, składająca się głównie z kupców, właścicieli i kierowników wielkich domów handlowych i przemysłowych, oraz wykwalifikowanych rzemieślników odgrywa w życiu ekonomicznym Brazylii bardzo poważną rolę.

Emigracja niemiecka w Brazylii posiada szereg dzienników i tygodników, z których najważniejsze są “Deutsche Rio-Zeitung” i “Deutsche Sao-Paulo Zeitung”. Oba wymienione pisma są właściwie organami prasowymi Ambasady i Konsulatów niemieckich w Rio i S. Paulo, przy czym odznaczają się one wybitnym nastawieniem polakożerczym i pełne są napaści i inwektyw na Polskę i Aliantów. Nakład ich przed wojną wynosił “Deutsche Rio-Zeitung” - ca 25.000 egzemplarzy, “Deutsche Sao Paulo-Zeitung” - ca 60.000 egzemplarzy, nakład ten od chwili wybuchu wojny poważnie wzrósł.

Na terenie Stanów Południowych Brazylii dużą rolę odgrywa “Neu Deutsche Zeitung”, wychodzący w Porto Alegre, które finansowo i redakcyjnie całkowicie jest uzależnione od Konsulatu Niemieckiego w tym mieście. Nakład tego pisma wynosi około 20.000 egzemplarzy.

Charakterystycznym jest, że prenumeratorzy pism wyżej wymienionych uważani są za hitlerowców, względnie sympatyków; ci natomiast spośród Niemców, którzy pism tych nie abonują są podejrzani i inwigilowani, względnie nawet są bojkotowani gospodarczo i towarzysko przez Niemców.

Innymi słowy prenumerowanie jednego z pism hitlerowskich jest pewnego rodzaju kontrolą prawomyślności partyjnej.

Przechodząc do charakterystyki elementów opozycyjnych w łonie kolonii niemieckiej, stwierdzić należy, iż rekrutują się one:

1. z Niemców na półzasymilowanych przez Brazylian, którzy od dawna się tu osiedlili;
2. ze zwolenników b. centrum katolickiego;
3. z Żydów i pół-aryjczyków, uchodźców z Niemiec, którzy reprezentują tendencje socjaldemokratyczne.

Określenie liczebności elementów opozycyjnych, jest bardzo trudne, nie mniej przeto według oceny przedstawicieli kolonii niemieckiej, usposobionych antyhitlerowsko, stosunek ten wynosi około 50%. W swoim czasie Charge d’Affaires niemiecki w Rio pan Levetzow oceniał ilość członków partii hitlerowskiej w Brazylii na 110 tysięcy, przeważnie jeszcze obywateli niemieckich.

Ogólnie biorąc Niemcy pro-hitlerowcy są doskonale zorganizowani i przedstawiają element bogaty, gdy opozycja składa się przeważnie z kolonistów oraz elementu rzemieślniczego, zgrupowanego wokoło parafii katolickich na południu Brazylii, oprócz Żydów, którzy stanowią element miejski, grupujący się w wielkich miastach Brazylii.

Głównym organem opozycji katolickiej jest czasopismo “Deutsches Volksblatt”, wychodzący w Porto Alegre, o tendencjach wybitnie antyhitlerowskich. Dziennik ten redagowany przez niejakiego Dr. Metzlera, walczy z trudnościami finansowymi i ostatnio zaczął wychodzić jako tygodnik. Pismo to utrzymuje się wyłącznie z abonamentów i ogłoszeń i nakład jego wynosi ca 14.000 egzemplarzy.

Koło tego dziennika grupują się przede wszystkim elementy tzw. staro-niemieckie oraz olbrzymia większość katolików niemieckich (ugrupowania protestanckie są z zasady usposobione prohitlerowsko). Katolicy niemieccy jawnie zwalczający hitleryzm pozostają pod wpływami niemieckich zakonów Franciszkanów i Werbistów, zaś w północnej Brazylii i w Rio - Benedyktynów.

Charakterystycznym jest jednak, że kierunek antyhitlerowsko-klerykalny sfer niemieckich nie ma właściwie oblicza politycznego i centralnej organizacji z jakimś bardziej bojowym programem. Rolę tę spełniają ugrupowania emigracji politycznej, niedawno przybyłej do Brazylii, a która pomimo trudności finansowych rozwija żywą akcję.

O ile chodzi o nastroje wśród tutejszej opozycji niemieckiej stwierdzić należy, że dąży ona głównie i przede wszystkim do zniszczenia Hitlera i jego systemu i pragnie zawarcia pokoju, którego celem będzie stworzenie Stanów Zjednoczonych Europy, pod egidą Francji, Niemiec i Włoch, przy czym Wielka Brytania i Rosja traktowane będą jako mocarstwa pozaeuropejskie.

W stosunku do Polski ugrupowania te dotychczas nie zajęły stanowiska.

Duchowym przywódcą opozycji niemieckiej jest przebywający stale w Buenos Aires Dr. A. Siemsen, były poseł do Reichstagu. Dr. Siemsen stworzył w Buenos Aires organizację “Das Andere Deutschland” dla celów politycznych i prasowo-propagandowych, która związana jest z “Unabhangige Deutsche Klub” w Montevideo, które wydaje czasopismo “Deutsche Einheit”. Centralą na Brazylię jest organizacja “Das Andere Deutschland” z siedzibą w Sao Paulo.

Niemiecka opozycja południowoamerykańska odrzuca zasadniczo ideę utworzenia niemieckiego rządu na wygnaniu w Paryżu, czy w Londynie.

Opozycja niemiecka w Brazylii, pomimo różnicy zdań na temat przyszłego politycznego ukształtowania Europy, utrzymuje kontakt z przedstawicielami kolonii austriackiej, łącząc się pod jednym wspólnym celem - zniszczenia nazizmu.

Austriacy:

Kolonia austriacka w Brazylii odgrywa pod względem liczebności i zamożności znacznie mniejszą rolę od kolonii niemieckiej. Niemniej jednak posiada ona szereg wybitnych reprezentantów, którzy w szczególności, od chwili wybuchu wojny w Europie, rozwijają aktywną działalność polityczną.

 Na czele akcji austriackiej w Rio de Janeiro stoi Dr. Schuschnig, były konsul austriacki w Rio, kuzyn byłego kanclerza Austrii oraz p. Hubert von Minkiewitz, były oficer armii austriackiej. Poza tym mieszkający w Rio p. Helmut Hutter, który jest kierownikiem Biura politycznego na Amerykę Południową, prowadzi żywą akcję prasowo-propagandową.

 Przywódcą elementów katolickich i monarchistycznych austriackich jest opat klasztoru Benedyktynów S. Bento, w Rio, który utrzymuje żywe stosunki z pozostałym w Austrii klerem i posiada duże wpływy w Brazylii.

 W Sao Paulo intensywną akcję rozwija p. Karl von Lustig-Preand, były dyrektor Volksopery w Wiedniu, kawaler Orderu “Polonia Restituta”, który jeszcze we wrześniu br. zgłosił się na ochotnika do armii polskiej, i który utrzymuje z Poselstwem bliski kontakt korespondencyjny, Pan Lustig-Prean reprezentuje kierunek monarchistyczny i zachowawczy.

Na terenie Ameryki Południowej mężami zaufania Austriaków są następujące osoby:

1. Karl M. Weis były konsul austriacki.
2. Rudolf Frey.
3. Dr. Emil von Hofmannsthal.
4. Anton Edler von Babaouczek, były konsul generalny austriacki

Jak to Poselstwo donosiło już w swym raporcie nr 49/BR/33 z dn. 11.X. br., redaktor Helmut Hutter (reprezentujący elementy grupujące się koło byłej socjal-demokracji, jednak o pochodzeniu aryjskim), nadesłał na ręce Poselstwa list w imieniu Biura Politycznego Austriaków, z wyrazami sympatii dla Polski i solidarności jaką żywi uciśniona Austria dla Polski i jej walki o niepodległość.

Podkreślić należy, że na nabożeństwie, które miało miejsce w dniu 11 listopada obecny był również były konsul austriacki w Rio p. Schuschnig, który złożył na ręce Posła RP życzenia z okazji rocznicy niepodległości.

Kolonia austriacka w Brazylii wydaje biuletyn rozsyłany imiennie do różnych osobistości, biuletyn taki jest również regularnie nadsyłany pod adresem Poselstwa RP.

Z ostatnio otrzymanych informacji wynika, że Austriacy w Ameryce Południowej utworzyli Związek pod nazwą „Gesinnungsgemeindschaft der Ostreicher”, celem, którego jest walka z hitleryzmem i niepodległość Austrii.

Pod względem politycznym związek ten nie jest jednolity. Decydującą rolę jednak odgrywają w nim elementy monarchistyczne, które dążą do stworzenia wielkiej Austrii oraz gospodarczego związku państw naddunajskich. Celem związku jest między innymi współpraca z Polską, Czechosłowacją i innymi państwami uciskanymi przez Niemcy.

Związek austriacki w Brazylii pozostaje w ścisłym kontakcie z Service National Autrichien, Paris II. Rue St. Augustin 30 oraz ze związkiem Austriaków w Anglii (Prof. Hertz. London W 2.124 Westbourn-Terrace).

Austriacy w Brazylii dążą między innymi do utrzymywania ścisłego kontaktu z Aliantami i podobno obecnie czynią starania w kierunku otrzymania pozwolenia na sformowane Legionu Austriackiego we Francji.

Nastawienie Związku Austriaków do Polski jest bardzo przychylne.

Wszyscy reprezentanci poszczególnych ugrupowań austriackich uskarżają się na to, że nie znajdują poparcia wśród licznych emigrantów politycznych żydowskich, którzy przedostali się do Brazylii i którzy dążą do jak najszybszego zasymilowania się z tutejszym społeczeństwem i nie chcą angażować się ani finansowo, ani programowo z wyzwoleńczymi tendencjami kolonii austriackiej.

Czesi:

Kolonia czesko-słowacka w Brazylii jest bardzo nieliczna i składa się z przede wszystkim elementów osiadłych w Rio, Sao Paulo i innych większych miastach w Brazylii. Akcję polityczną kolonia ta rozwija dopiero od niedawna, przy czym kieruje nią b. Chargé d’Affaires czesko-słowacki w Rio p. Vladimir Nosek.

Kampania polityczna czesko-słowacka w Brazylii nie posiada takiego rozmachu, co działalność Austriaków i ogranicza się głównie do akcji na rzecz Czerwonego Krzyża i Pomocy Ofiarom Wojny. Niedawno powstał w Rio Komitet Niesienia Pomocy Żołnierzom Czeskim we Francji, w skład którego wchodzą członkowie kolonii czeskiej oraz sympatycy spośród Brazylian.

P. Vladimir Nosek po napadzie niemieckim na Polskę zgłosił się do Poselstwa, składając na ręce Posła RP oświadczenie w imieniu kolonii czeskiej, wyrażając pełną sympatię członków dla naszej sprawy. P. Vladimir Nosek pozostaje w bliskim kontakcie z tutejszym Poselstwem i współpracuje czynnie z Komitetem Austriackim.

Żydzi:

Kolonia żydowska w Brazylii grupuje się wyłącznie w miastach i składa się z Żydów dawniej przybyłych z Niemiec, Polski, Austrii, Czech i Węgier, oraz z tzw. emigracji politycznej głównie z Niemiec i Austrii, która napłynęła w związku z realizacją programu antysemickiego Rzeszy.

Żydzi ci dążą przeważnie do jak najszybszego zasymilowania się z miejscowym społeczeństwem. Ogólna liczba Żydów w Brazylii oceniana jest na ca 100.000 osób.

Żydzi za pośrednictwem swych pism i propagandy prowadzą silną kampanię antyhitlerowską, jednak bynajmniej nie antysemicką. Ideałem ich były Niemcy demokratyczne Stressesmanowskie.

W odniesieniu do Polski w momencie agresji niemieckiej zgłosiła się do Poselstwa delegacja żydowska z wyrazami solidarności i sympatii, zaczęły również napływać ofiary na Fundusz Obrony Narodowej i Polski Czerwony Krzyż. Z chwilą jednak wystąpienia Rosji i zajęcia wschodnich połaci Polski, wśród miejscowego społeczeństwa żydowskiego nastąpił wyraźny rozłam sygnalizowany również i na południu Brazylii przez konsulaty.

Na gruncie państwowości polskiej stoją przeważnie Żydzi, których rodziny znajdują się pod okupacją niemiecką. Natomiast większość z zadowoleniem powitała okupację sowiecką.

Nie mniej przeto Żydzi składają datki na rzecz Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce i ustosunkowują się na ogół przychylnie do Rządu Polskiego we Francji.

Wśród tutejszych Żydów utrzymuje się przeważnie opinia, że w rezultacie wojny nastąpi rewolucja światowa, która zmiecie hitleryzm i przyczyni się do ułatwienia bytowania Żydów na terenach Europy Wschodniej i Środkowej.

Poseł R.P. Dr. Tadeusz Skowroński

W okresie przedwojennym często słyszeliśmy takie zdania: “Kobiety kształtują charakter Narodu” - albo: “Jakie są kobiety, taki jest Naród”.

Oba te zdania podkreślają nie tylko zaszczytną rolę, jaką wyznaczono kobiecie w polskim życiu narodowym, ale również określają jasno obowiązki, jakie z tym zaszczytem spadły na barki kobiece.

W normalnych, przedwojennych warunkach, wypełnianie obowiązków kobiety-żony i kobiety-matki, było problemem o wiele łatwiejszym, aniżeli dzisiaj. Po pięciu latach straszliwej wojny, w której nastąpiło przewartościowanie wszystkiego cośmy zwykli uważać za święte, drogie, dobre, po rozbiciu życia rodzinnego, po dniach rozpaczy i niepewności, które w skutkach przynosiły chęć użycia, po dniach, w których życie można było w każdej chwili stracić, - po tych dniach sponiewierania godności ludzkiej, wrócić dziś trzeba w szeregi ludzi normalnych i to wrócić jak najprędzej.

Jeśli w obecnym powojennym okresie ma istotnie nastąpić odrodzenie ducha ludzkiego, jeśli sponiewierana dusza ma podnieść się z błota, w które ją zepchnięto, jeśli społeczeństwa mają przejść cudowne uzdrowienie z chorób moralnych - to najcięższa praca w dziale budowy nowego, odrodzonego człowieka - przypadnie w udziale kobietom. Kobieta-żona i kobieta-matka, będą musiały leczyć wszystkie zadane przez nienawiść rany - a dzieci będą one musiały uczyć miłości, aby ran takich więcej sobie nie zadawano. W trudnych warunkach życia obozowego, w okresie naszej marnej wegetacji - kobieta musi być dobrym duchem, musi być podporą, musi umieć wskazać drogę dobrą i uczciwą. Kobieta musi dbać o to, aby jej ognisko domowe nie było zaplugawione.

Zdrowe społeczeństwo musi się składać ze zdrowych rodzin. Dlatego każda kobieta powinna walczyć z wszelkiego rodzaju przestępstwami, smutną pozostałością wojennych czasów. Nie jest wcale przesadą twierdzenie, że zdrowa moralnie kobieta, zawsze stwarza wokół zdrową atmosferę. Największy nacisk powinno się dziś kłaść na wychowanie dzieci i młodzieży. Nauki matczyne są fundamentem, na którym człowiek buduje cały gmach swojego życia. A przecież wcale nie jest wytartym tylko frazesem powiedzenie, że dzieci to przyszłość Narodu. Wychowanie dzieci w kraju nie wiadomo jeszcze po jakiej pójdzie ostatecznie linii - i nie wiadomo, czy na nas tutaj - na obczyźnie nie spadnie cały ciężar przygotowania przyszłych kadr młodych do walki o Polskę. Do walki o sprawę polską.

To dzieci. Należałoby również popracować nad zmianą stosunku mężczyzny do kobiet. Powiedział mi ktoś, kiedyś: mężczyzna szanuje tylko tę kobietę, która sama siebie szanuje. Życie złe, zepsute i niemoralne najniżej zawsze spycha kobietę - dlatego kobiety, i przede wszystkim kobiety powinny, we własnej chociażby obronie, dążyć do uzdrowienia stosunków panujących w obozach.

Jeśli każda z kobiet będzie umiała we własnym domu, w najcięższych choćby warunkach stworzyć zdrową, miłą i pogodną atmosferę, jeśli nie będzie psuła harmonii rodzinnej innych - znikną powoli tak popularne dzisiaj hulanki, karty, ordynarne kłótnie i nienawistny stosunek jednych do drugich. Wyśmiewane przez mężczyzn powiedzenie: “My rządzimy światem, a nami rządzą kobiety”, wcale nie jest pozbawione sensu. Tylko, że kobieta winna rządzić dobrocią, uśmiechem, łagodnością - kobieta powinna być radością życia. Mężczyzna walczy rozumem, wolą, czasem pięścią. Kobieta ma do tego dodać rozumną dobroć i słodycz. Bo kobieta posiada siłę, “która nie mieści się w pięści”.

Świat zły i zepsuty, świat nienawiści i grzechu uleczyć można tylko miłością. A miłość dobra i szlachetna, miłość pełna poświęceń - to miłość kobiety. Kobiety-żony i kobiety-matki.

W pociągu, jak to teraz zwykle, tłok i ścisk, ludzie jednak rozumiejąc ciężką sytuację, robią wychodzącemu miejsce, tak, że i ja mogłem się dostać do środka wagonu …

Rozmowy: tu mówią po niemiecku, tam słychać język serbski, ówdzie znów węgierski… Jakoś polskiego języka nie słychać.

Pociąg mija jedną stację za drugą i wreszcie na końcu wagonu: “Felek, to ty?

- Antek!!!”

Ledwo ci dwaj rodacy poznali się, już z ust owego Antka płynie stek najobrzydliwszych słów, z których “... mać” i “... syn” szczególnie często się powtarzają. Felek oczywiście nie pozostaje mu dłużnym i odtąd w wagonie całym brzmią soczyste słowa … z naszej “łaciny furmańskiej”. I ciągle “...mać” i każdy jest “... synem”.

Głośno - a jakże - broń Boże szeptem … niech wszyscy słyszą! … Niech wiedzą, że na obczyźnie spotkało się dwóch “rodaków”, że oni się cieszą ze spotkania, że mają sobie dużo do opowiadania. Więc dalejże “...mać” i dalejże “... synu”. I to i owo do tego jeszcze … aż uszy więdną …

Kiedyś słyszałem, że w dalekich krajach żyją dzikie plemiona, których członkowie spotkawszy się w puszczy plują sobie na powitanie w twarz. To są dzikie plemiona …

Czymże ci dwaj “rodacy” różnią się od dzikusów w puszczy? Wszak oni także opluwają siebie, opluwają wszystkich współpasażerów, opluwają ogół uchodźców, opluwają ojczystą mowę …

Są pewni, że nikt ich nie rozumie. Nie wiedzą o tym, że wielu Niemców, którzy dziś jako spokojni pasażerowie zdają się nie rozumieć tego czym na końcu wagonu Antek z Felkiem bryzgają na cały świat … byli w czasie wojny w Polsce i choć niewiele słów polskich się nauczyli, to na pewno zapamiętali tych klika z “... macią” i “... synem”. Więc dalejże Antku i Felku! Wszak my na obczyźnie! Wszak my chcemy przed światem zadokumentować, że nam się krzywda stała, że do Polski wrócić nie możemy, dopóki …

Tak jest Antku i Felku, tylko tak dalej!

Czy sądzisz, że cały świat uzna słuszność twoich pretensji …, że cały świat ugnie się przed wielkością twojej boleści i skargi na niesprawiedliwość dziejową, którą wyrażasz tak “pięknymi” słowami? Czy sądzisz, że owymi “słówkami” ze swego nieprzebranego repertuaru zyskasz sympatię narodów świata …, że tymi “słówkami” staniesz się orędownikiem sprawy polskiej? Tylko tak dalej!

Nie dbaj o to, że cały świat niewiele dobrego sądzi o wartości moralnej uchodźców polskich, dzięki takim jak ty …, że wszyscy chcieliby się nas pozbyć, bo mają już dość Antków i Felków, że mają dość nie tylko ich słownika, ale i ich krętactw, złodziejstw, pijaństwa i nieróbstwa … Cały świat …

Na myśl mi przyszły słowa poety:

“Ty ojczysta piękna mowo, Mowo przodków naszych droga, Słodko brzmi Twe każde słowo, Tyś skarb dany nam przez Boga.”

Skarb tym droższy, że po stracie wszystkiego, on tylko nam pozostał. On wiąże nas z naszą przeszłością dziejową i całą polską masą wychodźctwa, a równocześnie daje nam nadzieję, że naród polski, którego językiem mówi dziś jeszcze - po zniszczeniach ostatniej wojny - z góra 30 milionów ludzi na całym świecie, nie zginie, lecz wzniesie się na wyżyny sławy i zajmie należne mu miejsce wśród narodów świata. A ty Antku i Felku, rozważcie, ile szkody wyrządzacie imieniowi Polaka, naszej tułaczej masie, naszej ojczystej mowie, plugawiąc ją stekiem najobrzydliwszych słów?

Rycerze spod Grunwaldu szli do boju ze słowami modlitwy: “Boga Rodzico Dziewico”. Przy śpiewie tejże pieśni husaria Sobieskiego biła Turków pod Wiedniem. Z hasłem: “Za naszą i waszą wolność” szli powstańcy okresu rozbiorów w bój, a nasi żołnierze-tułacze, bili wroga pod Narwikiem, Tobrukiem i Monte-Cassino z hasłem: “Bóg i Ojczyzna” na ustach.

A jakież jest twoje hasło w walce o wolność, demokratyczną Polskę, Antku i Felku? Czy ma być nim twój “furmański” słownik? Czy nie wiesz o tem, ile treści zawiera w sobie słowo “matka”, pierwsze słowo, które dziecko na świecie wymawia … Ile dumy ojcowskiej i radości brzmi w słowie “syn”?

Dlaczego więc wy Antki i Felki hańbicie i plugawicie słowa tak drogie sercu każdego człowieka?

“Idą czasy, które wymagać będą nie tylko tęgich mózgów, ale i tęgich charakterów.”

Często mówi się o kimś: to jest człowiek z charakterem. Nie zawsze jednak dokładnie zdajemy sobie sprawę, co przez to należy rozumieć? - jakimi cechami odznacza się “człowiek z charakterem”?

Nie można powiedzieć, aby określenie to było szczególnie szczęśliwe, lecz stwierdzić musimy, że cechy te, które nazwano cechami charakteru, decydują o wartości człowieka, o jego pozycji w społeczeństwie, o jego osobistym szczęściu.

Równie często używa się określeń: słaby charakter, zły charakter, czarny charakter, silny charakter, określając tymi powiedzeniami ludzi, z którymi się spotykamy, - ich ogólne nastawienie do zagadnień życia i do otoczenia. Można oczywiście użyć również określenia: człowiek bez charakteru, mówiąc o kimś, kto nie wykazuje żadnych zainteresowań, nie ma ustalonych zasad życiowych, jest bierny lub chwiejny w swych postanowieniach.

Aby zdobyć cechy znamionujące człowieka z charakterem, trzeba przede wszystkim nauczyć się myśleć. Trzeba nauczyć się przyswajać zasady, według których potem w życiu się postępuje.

Okres życia człowieka, zwykle młodość, często jeden dzień tylko, chwila lub wydarzenie, w którym zdobywa odpowiadający mu pogląd na życie tzw. “światopogląd”, w którym postanawia postępować tak, a nie inaczej, - decyduje o jego przyszłości, o jego szczęściu osobistym, o jego dobrobycie, o jego użyteczności w życiu zbiorowym.

Myślącemu człowiekowi stosunkowo łatwo jest zdobyć się na przyjęcie zasad życiowych, trudniej jest natomiast z ich wykonaniem, ze stałym pilnowaniem się, aby od nich nie odstępować. Tu przychodzi nam z pomocą wola. Wola jest w człowieku motorem czynu. Nic po najpiękniejszych nawet zasadach, jeżeli posiadający je człowiek ma słabą wolę i nie może wprowadzić ich w czyn. Czyn, dobry czy zły, jest uwarunkowany wolą jego wykonania.

Jak wiemy, różne są czyny. Można je z grubsza podzielić na dobre i złe. Jeżeli pragniemy odpowiadać pojęciu człowieka z charakterem, musimy się zdecydować na postawienie ostrej granicy między tym co uważamy za dobre, a tym co według nas jest złe. Po dokonaniu tej myślowej pracy musimy wprowadzić w ruch motor woli. Produktem całości naszych działań będzie wtedy czyn. Za czyny swoje jesteśmy odpowiedzialni przed naszym otoczeniem, które osądzi, czy odpowiadają one interesom większości, czy też nie.

Najmniej wartościowi dla otoczenia są ludzie bez charakteru, chwiejni, nie posiadający żadnych zasad życiowych. Ludzi o złych, “czarnych” charakterach, społeczeństwa unieszkodliwiają przy pomocy policji, sądów, kodeksów karnych, więzień.

Pozytywną wartość dla ogółu mają tylko ludzie dobrzy i silni, - ludzie odznaczający się prawymi charakterami, posiadający dobre zasady życiowe i silną wolę.

Pozostałoby jeszcze do powiedzenia: co to są dobre zasady?

Nie ma innego wyjścia - czy się to komu podoba, czy nie - jak stwierdzenie, że dobre zasady, które musi przyjąć każdy człowiek, jeżeli nie chce wejść w nieporozumienie z kodeksem karnymi chce być uznany przez otoczenie za człowieka wartościowego, - muszą być oparte na etyce chrześcijańskiej, na 10 Przykazaniach Boskich. Taką już jest nasza epoka, w której żyjemy, takie są przyczyny naszej walki, dla której ponieśliśmy i ponosimy wiele ofiar. Na nich oparta jest kultura, którą zwiemy zachodnią.

Chwila zastanowienia: każdy człowiek powinien posiadać zasady życiowe, które uważa za swoje własne i według których postępuje. Zdecydujmy się wybrać je - takie lub inne. Baczmy jednak, aby nie zasłużyć na miano: “czarny charakter”.

Wymaga od nas tego nowy okres dziejowy, w który świat wchodzi.

Decyzje Krymskie narzucają Narodowi Polskiemu rządy agentów Stalina. Uznanie przez Konferencję Krymską grupy agentów sowieckich, uzurpujących sobie tytuły i uprawnienia Rządu Polskiego, zaś w istocie rzeczy działających tylko w oparciu o siłę okupanta, za podstawę do tworzenia nowego rządu fałszywie z góry nazwanego Rządu Jedności Narodowej, jest pogwałceniem zasadniczych praw Narodu Polskiego, do rządzenia się według własnej woli i bez nacisku obcej siły politycznej i zbrojnej.

Narodu Polskiego tymi metodami otumanić się nie da. Związek Socjalistów Polskich stwierdza, że jedynym legalnym Rządem Polskim jest tylko Rząd pozostający pod prezydencją Tomasza Arciszewskiego.”

Jeśli nasi bracia znajdujący się pod okupacją nie mogą swobodnie się wypowiedzieć pod groźbą zsyłki na Syberię lub do Turkiestanu – obowiązkiem nas wszystkich, którzy korzystamy z wolności słowa – jest bardziej niż kiedykolwiek być nieugiętym, opierać się wszelkim pokusom, wszelkiej słabości, wszelkim próbom rozbijania nas, oszczerstwom, zdradzie i dywersji – bo tylko tą drogą możemy naszym Braciom w Kraju dopomóc. Jesteśmy sami w tej walce, ale tym silniejszym musi być nasz głos wołający o sprawiedliwość. W obliczu tych faktów okrzyk Niech Żyje Polska Armia, Prawowity Rząd Polski w Londynie i Prezydent Rzeczypospolitej, nabierają dla nas specjalnego wyrazu i znaczenia, gdyż oni reprezentują dziś prawdziwie niepodległą, niepodzielną, wolną i demokratyczną Rzecząpospolitą.

            NIECH ŻYJE JEJ PREZYDENT WŁADYSŁAW RACZKIEWICZ.

Panie Pułkowniku,

W końcu września 1944 r. zaszedł w Rio de Janeiro drobny incydent, który jednak pociągnął za sobą pewne następstwa polityczne i wpłynął na zaognienie stosunków polsko-żydowskich w Brazylii, a w szczególności w Rio de Janeiro. Ponieważ mam dane przypuszczać, że echa tej sprawy dojdą do New Yorku oraz do Londynu i że Pan Pułkownik może się z tą sprawą zetknąć w Londynie w formie, jak zwykle w tych sprawach, przesadzonej i nieprawdziwej – uważam za celowe oświetlić ją w kilku słowach.

W wymienionym wyżej terminie doszło do sprzeczki pomiędzy dwoma kolegami szkolnymi: 13 letnim KRZYSZTOFEM, synem posła R.P. w Brazylii SKOWROŃSKIM i jego rówieśnikiem WEISSMANEM, synem Żyda – obywatela szwajcarskiego (ur. rzekomo w Tarnowie). W okresie tej sprzeczki młody Skowroński obraził jakoby Żydów i „dał wyraz swym poglądom antysemickim”. Według wersji podawanej przez syna ministra, zareagował on jedynie na obraźliwe wobec Polski i Polaków wypowiedzi Weissmana. Oczywiście jest obecnie rzeczą prawie niemożliwą ustalenie przebiegu zajścia pomiędzy dwoma 13-letnimi chłopcami.

Ze sprawy tej Żydzi wnioski wyciągnęli nadspodziewanie wielkie i niewspółmiernie olbrzymie z samym faktem. Wyrażenie się syna ministra, Żydzi potraktowali jako wyraz poglądów panujących w domu Posła i w ogóle „faszystowskim” nastawieniem Poselstwa oraz wszystkich Polaków mających coś wspólnego z Poselstwem.

Pomimo, iż Minister poczynił wszelkie możliwe kroki, aby sprawę załagodzić, jakieś „ukryte czynniki” robiły wszystko, aby jej nadać jak największy rozgłos. Dla wyjaśnienia sprawy był wysłany do dyrektora szkoły sekretarz Poselstwa ZANIEWSKI, Minister wysłał do WEISSMANA dwa listy z przeprosinami, lecz nawet gdy po drugim liście tenże WEISSMAN odpisał, że incydent uważa za wyjaśniony i nie ma więcej pretensji, sprawa ciągle jeszcze krążyła po Brazylii i ze szczególną zaciekłością była kolportowana w kołach dyplomatycznych i koloniach cudzoziemskich.

Pierwszą konsekwencją opisanego wypadku było wycofanie się firmy METRO GODWYN MEIER (którego urzędnikiem jest ojciec „obrażonego”) z danego Poselstwu przyrzeczenia ofiarowania dochodu z przedpremiery filmu CURIE-SKŁODOWSKA na rzecz ofiar powstania w Warszawie.

Następnie do sprawy tej wmieszał się również ambasador Meksyku w Rio (między innymi również akcjonariusz Metro Godwyn Meier), który przez szereg tygodni w rozmowach prowadzonych w kołach dyplomatycznych nieustannie komentował incydent, potępiając faszystowskie poglądy posła Skowrońskiego. Tenże poseł meksykański dał wyraz swemu nastawieniu m.in. w rozmowach z Polakami (ks. Olgierd Czartoryski oraz ks. Konstanty Czartoryski). Szczególnie aktywny udział w rozdmuchiwaniu tej afery wziął rzekomo poseł CHILE w Brazylii (Gabriel Gonzalez-Videla, żona Rosa Marckmann de Gonzalez) i według uzyskanych informacji był on główną sprężyną, która doprowadziła do nadania jej rozgłosu w kołach dyplomatycznych.

Sprawą tą interesował się również poseł szwajcarski, a także była ona komentowana przez niektórych członków Ambasad U.S.A. i Wielkiej Brytanii oraz przez brazylijskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Według informacji jednego z wyższych urzędników protokołu dyplomatycznego „Ministerstwo Spraw Zagranicznych ma z tą sprawą wiele kłopotu”.

Przedstawione wyżej fakty wywarły olbrzymi wpływ na nastawienie Żydów do Sprawy Polskiej. Wielu z nich powstrzymuje się od brania udziału w polskich uroczystościach i imprezach oraz bywania w polskich organizacjach tak w Rio de Janeiro, jak i w São Paulo. Miały miejsce również wypadki wycofania deklaracji będących zobowiązaniem do stałego miesięcznego płacenia składek na rzecz pomocy polskim jeńcom wojennym.

Wiem, iż zostały wysłane przez Żydów jakieś depesze do U.S.A. Między innymi przez uchodźcę wojennego, niejakiego Romana LANDAUA.

W ostatnich dwóch tygodniach nastroje nieco się uspokoiły i część z nich zajęła stanowisko, że posunięto się w akcji antypolskiej za daleko, co może pociągnąć za sobą niepożądane konsekwencje.

Nie jest to wynikiem zmiany poglądów, a jedynie taktyka polityczna, czego najlepszym dowodem jest fakt, iż przedstawione wyżej stanowisko reprezentują Żydzi znani ze swego wrogiego stosunku do Polski.

Pomimo załagodzenia sprawy przypuszczam, iż znajdzie ona swój wydźwięk na Kongresie Żydów polskich w U.S.A., jaki ma odbyć się w styczniu 1945, i że może ona być komentowana tak w Stanach Zjednoczonych, jak i w Anglii.

Dlatego też uważam, że nasze czynniki wojskowe powinny być poinformowane o możliwościach tego rodzaju akcji.

Osobiście jestem przekonany, że cały ten błahy incydent, za który Poseł Skowroński nie ponosi żadnej winy, został celowo wykorzystany przez czynniki komunistyczne, którym obecnie specjalnie zależy na zmobilizowaniu przeciwko nam Żydów i na przekonaniu cudzoziemców o naszej „nietolerancji” i „faszystowskich” nastawieniach.

Cała ta akcja jest analogiczna do tej, jaka przed kilku tygodniami została rozpętana przeciw Rządowi i Panu Generałowi Sosnkowskiemu w szczególności, a której celem było skompromitowanie naszych wysoko postawionych osobistości. Pozwalam sobie zasugerować Panu Pułkownikowi, aby skorzystał z tego listu tylko w razie potrzeby. Nie chciałbym bowiem, by list mój był komentowany jako raport przeciw Posłowi.

Stanisław Kara, ppłk. dypl.

Poselstwo Rzeczypospolitej Polskiej  w Rio de Janeiro

 Tajne

Napaść Sowietów na Finlandię

            Napaść Sowietów na Finlandię była dla tutejszych sfer politycznych niespodzianką, do ostatniej bowiem chwili liczono się tu, że wiszący w powietrzu konflikt uda się załatwić w drodze pokojowej dzięki koncesjom ze strony Finlandii w odniesieniu do Sowietów.

            Tym większe wrażenie wywołała brutalna agresja Sowiecka, przy czym tak prasa, jak i tutejsze Ministerstwo Spraw Zagranicznych podkreślają, że metody jakie zastosowała Rosja w stosunku do Finlandii przed rozpoczęciem akcji wojennej są identyczne z metodami niemieckimi, poprzedzającymi inwazję na Polskę.

            Cała prasa nie ma słów potępienia dla czynu Sowietów, zaznaczając, że „Rosja ma dzisiaj na sumieniu dwa grzechy wołające o pomstę do Boga, a mianowicie inwazję Polski i Finlandii, dwóch cywilizowanych państw chrześcijańskich, które w niczym nie zagrażały imperium Stalina”.

            Kampania przeciw Sowietom ze strony prasy jest tym ostrzejsza, że jak wiadomo Brazylia nie nawiązała dotąd stosunków dyplomatycznych i handlowych z Rosją, w związku z czym cenzura prewencyjna toleruje komentarze nieprzychylne dla Sowietów, które na pewno nie mogłyby być opublikowane, gdyby chodziło o Niemcy.

            W dniu wybuchu wojny finlandzko-sowieckiej złożyłem wizytę Posłowi Finlandzkiemu panu Eino Walikangas, wyrażając mu swe oburzenie i współczucie dla Narodu Finlandzkiego, który podobnie jak Polska, chwycił za broń w obronie wolności i niepodległości. Poseł finlandzki oświadczył mi, że miał on już moc dowodów sympatii ze strony społeczeństwa brazylijskiego i prasy, zwrócił jednak moją uwagę na fakt, że Rząd Brazylijski również i w wypadku Finlandii pragnie widocznie nie angażować się niczym w konfliktach europejskich, gdyż znamiennym było, że Brazylia była jedynym państwem spośród 22 republik amerykańskich, które nie przyłączyło się do apelu skierowanego z inicjatywy Argentyny na Konferencję państw skandynawskich, zwołaną w dniu 16.X br. przez Króla Gustawa w Sztokholmie.

            Poseł finlandzki twierdzi, że ma niezbite dowody, że akcja Sowietów przeciwko Finlandii była uplanowana w ścisłym porozumieniu z Niemcami. Między innymi ciekawym faktem jest, że tutejsza Ambasada niemiecka na dwa dni przed opublikowaniem ultimatum sowieckiego znała dokładnie jego treść ze wszystkimi detalami, i że starała się urobić przychylną opinię dla kroku sowieckiego w tutejszych kołach politycznych.

Do

Pana Ministra Spraw Zagranicznych w Angers

            W związku z wypadkami, które rozwijają się w Finlandii, miałem ciekawą rozmowę z Ambasadorem Angielskim p. Knoxem, który oświadczył mi, zastrzegając się wprawdzie, że jest to jego opinia osobista, że zdaniem jego istnienie państw bałtyckich nie ma w ogóle sensu i że był to jeden z wielkich błędów Traktatu Wersalskiego. „Nie można tak olbrzymiego państwa, jakim jest Rosja, odcinać sztuczną barierą państewek niemających historycznych podstaw od morza. Wcześniej czy później anomalia ta musiała zniknąć. Z resztą Finlandia wykazała bardzo mało giętkości, wysuwając w momencie ogólnego naprężenia przed niespełna rokiem, kwestię wysp Alandzkich. Praktycznie biorąc państwa bałtyckie, specjalnie zaś Finlandia, były najdalej wysunięte na Wschód ekspozyturą pruskiego imperializmu. Kto wie więc, czy nie stało się lepiej, że wpływy te zostały przez Rosję radykalnie przecięte”.

            Na uwagi moje, że ekspansja rosyjska może pójść również w kierunku Norwegii, a następnie Afganistanu, co zagrażałoby już bezpośrednio interesom Anglii, i o czym jest mowa w ostatnich depeszach prasowych – Ambasador Knox zaznaczył, że „Słowianie są zbyt inteligentni (i tym właśnie różnią się od Niemców), żeby popełnić tego rodzaju błąd. Po prawdopodobnym zagarnięciu Besarabii, Rosja zakończy tym samym rekonstrukcję prowincji, które utraciła na skutek Wojny Światowej i nie będzie się więcej angażować w „dalsze awantury”, które by mogły wywołać dla niej międzynarodowe komplikacje”.

            Wracając do rozmowy z Posłem Finlandzkim, ten ostatni prosił mnie, aby Poselstwo Polskie dopomogło mu w zorganizowaniu akcji prasowo-propagandowej przeciwko Rosji na terenie Brazylii, w pierwszym rzędzie we wpływowych tutejszych sferach katolickich, do których on, jako protestant nie ma dostępu.

            W związku z tym proszę Pana Ministra o udzielenie mi instrukcji czy i w jakiej mierze należy współpracować z Poselstwem Finlandzkim w akcji, o której mowa.

 Poseł R.P.

 Dr Tadeusz Skowroński

Pod okiem wroga urósł ten największy w dziejach tajny arsenał, z którego dzisiaj żołnierze Armii Krajowej dostaną wreszcie karabiny maszynowe, karabiny i ręczne granaty.

Sygnał: Dzisiaj o piątej! W ostatniej chwili ten i ów dostaje jeszcze rewolwer.

Żołnierze Armii Krajowej w szyku bojowym formują się w oddziały, przepasują ręce czerwono-białymi opaskami i w pełnej Niemców Warszawie idą na wyznaczone przez sztab pozycje.

Wszyscy są już na posterunkach z bronią w ręku, czekając z zapartym oddechem upragnionego hasła do walki.

Wszyscy przyszli na wyznaczone pozycje w czasie największego ruchu w mieście, na oczach gęsto krążących niemieckich patroli.

Dowództwo armii wiedziało z praktyki podziemnej walki, że największe ryzyko często najbardziej się opłaca.

Wśród zewsząd czyhających niebezpieczeństw, pod groźbą tortur, żołnierze ci po lasach i odludnych miejscach zaprawiali się do walki. Wszystko to było przygotowaniem do tej chwili, która ma teraz nastąpić. W całym mieście jest teraz cisza, cisza przed burzą.  Warszawa sama zrzuci jarzmo niemieckie.

Godzina piąta po południu! I w jednej chwili cała Warszawa rozebrzmiała odgłosem strzałów. Ze wszystkich domów wysypują się polscy żołnierze i na całej przestrzeni miasta atakują niczego nie spodziewających się Niemców.

Ruiny wrześniowe dobrze kryją przemykających się powstańców. Krew pomordowanych Polaków woła o zemstę. Godzina tej zemsty wybiła.

Na Placu Teatralnym w tej chwili zabrzmiało niemieckie działo.

Żadna depesza nie dobiegnie tak szybko jak ten mały żołnierzyk warszawski.

Ciężarówki, tramwaje stoją tak, jak je zastał wybuch powstania. W tej chwili Warszawa jakby wymarła. Kto nie walczy lub nie pomaga wojsku, nie ma teraz co robić na ulicy.

Ale oto z innej strony bucha łuna pożaru. Płoną domy zapalone od pocisków niemieckich. Te wywrócone tramwaje to ślad burzy, która teraz przeszła przez miasto.

Naprawdę tego dnia zmartwychwstała Armia Polska.

Nad każdym ruchem wyszłego z podziemia wojska czuwa mózg dowódców cywilnych i wojskowych. Oni to narażając się każdej chwili na śmierć męczeńską, kierowali cztery lata niebywałym oporem Polaków. Oprócz niewielu, imiona ich są nieznane, jak nieznane są ich mogiły. Ale ich czyny, ich ofiara zapisane są na zawsze w sercach narodu.

Radio swojego wyrobu, wypróbowane w podziemnej robocie, posyła teraz do Londynu wezwania o pomoc, o przyspieszenie ataku rosyjskiego. Ale Rokossowski odmawia wszelkiego kontaktu z powstaniem i armia sowiecka nie puszcza samolotów z zachodu do Warszawy.

Co chwila krzyżują się raporty telefoniczne, meldunki, idą rozkazy do rozrzuconych po całym mieście oddziałów.

Żołnierze polscy zjawiają się na balkonach zdobytych domów. Są już w każdym niemal domu.

Zwycięstwo. Sztandar Polski po czterech latach niewoli zjawia się na barykadach, na domach prywatnych, na publicznych gmachach.

Deszcz wolności przenika całe miasto. Z murów Warszawy plakaty wzywają pod broń wszystkich, którzy są zdolni ją unieść.

Czerwony Krzyż bez wytchnienia pełni swoją dobroczynną służbę.

Plac Teatralny, który patrzył już na tragedię września, teraz znów jest polem wielkiej bitwy, jest sceną, na której gra się dramat potężniejszy niż wszystkie te, które kiedykolwiek przedstawione były w tych teatrach.

Naród wciąż naprzód! Niemieckie bunkry nie mogą oprzeć się atakowi Polaków.

Każdy żołnierz czuje, że od niego też zależy los powstania.

Prudential, świadek krwawego września stoi w nowym ogniu w nowej krwawej łunie.

Tank niemiecki niezdolny już do walki będzie doskonały jako barykada.

Jeńcy niemieccy to radosny widok nieznany dotąd Warszawie. Jakże butne jeszcze wczoraj były ich twarze; czuli się oni panami życia i śmierci w Warszawie i każde spotkanie z nimi groziło naprawdę śmiercią.

Opuściła ich już nadzieja zwycięstwa, myślą o popełnionych w Polsce zbrodniach i myśl ta budzi w nich niepokój ukazujący się na ich twarzach.

Widać wśród nich zarówno starych, jak i dzieci, ostatnie rezerwy dogorywającej niemieckiej potęgi. Polacy patrzą na nich jako na widomy znak, że każda zbrodnia musi ponieść w końcu karę i każda przemoc w końcu będzie złamana.

Coraz nowe szeregi uzbrojone coraz lepiej zastępują tych co padli.

W tej walce nie ma żadnego frontu. Każdy dom jest pozycją i wszędzie Niemcy się bronią.

Trzeba ich teraz wykurzyć z tej Bramy!

A teraz po drabinie, szybko chłopcy, dostaniemy ich zanim się spostrzegą.

To wcale nie Niemcy - to tylko niemieckie płaszcze - to nasi, którzy będą z góry prażyć Niemców.

Ranni znaczą każdy krok zdobytego przez Polaków terenu.

I trzeba dobrze uważać na tych, którzy kręcą się po mieście. Każdy zdradzony sekret może kosztować życie tysięcy.

Te dziury w murach to jedyny sposób, aby nawiązać łączność między poszczególnymi dzielnicami, to w wielu wypadkach jedyna teraz droga walczącej polskiej armii. Całe miasto w parę dni stało się siecią takich tuneli.

Huk armat coraz się wzmaga. Niemcy widzą, że Rokossowski nie rusza się, że im w ten sposób pomaga i dlatego walczą coraz zacieklej. Centralę telefonów trzeba zdobywać, wykłuwając Niemca po Niemcu. Ale w końcu Cedergren jest nasz. Telefony są w ruchu, nasza łączność natychmiast zaczyna działać.

Od razu naprawia się sprzęt, zakłada kable.

Po czterdziestu ośmiu godzinach trzy czwarte Warszawy jest w rękach polskich.

Patrzcie! To Marysia Górczyńska znana Wam z tylu filmów.

Tłumiony przez niewolę, bucha teraz cudowny humor Warszawy. Zdrowy śmiech wita pojawienie się tej krwawej kukły, która przez tyle lat budziła przestrach i grozę.

Za oknami huczą armaty, świszczą kule, ale Warszawa chce pełną piersią zakosztować wolności. Warszawa teraz właśnie jest naprawdę sobą i ze swym wspaniałym śmiechem na ustach bije się o wolność.

Wszyscy chcą teraz by razem dzielić radość, świętować powracającą wolność.

Swobodnie rozbrzmiewają zakazane dotąd melodie.

Melodie wesołe i melodie rzewne, układane w podziemiu i śpiewane dotąd po cichu.

Ten młody skrzypek teraz może dopiero grać, co mu się podoba, co mu śpiewa w duszy.

Uwolniona polska melodia budzi ukryte w duszach wspomnienia.

I oto ze wszystkich piersi wybucha stara pieśń nigdy niepokonanej Warszawy, która tyle razy prowadziła ją do boju o wolność:

„Kto przeżyje wolnym będzie,

Kto umiera wolnym już”

Każdy chłopiec, każda dziewczyna w tej Sali czują tragiczną prawdę tej pieśni, która jak przed stu laty łączy wszystkich przysięgą walki i wszyscy wierzą, że będzie tak naprawdę jak ta pieśń głosi:

„Kto przeżyje wolnym będzie,

Kto umiera wolnym już”

W każdej świetlicy pełno jest teraz czytających.

Jak zakazana pieśń, tak i zabroniona książka polska wraca do Warszawy.

Nie można nastarczyć z wypożyczaniem.

Oto „Popioły”, historia takich właśnie jak ten młodych Polaków.

Ale są oczywiście i tacy, co po prostu rżną w karcięta.

Ale cóż to za dywanik! To flaga, która parę dni temu jeszcze powiewała na ulicach Warszawy.

I oto teraz leży jak brudna szmata, na której bębnią marsza buty żołnierzy.

A to ulubiona przez żołnierzy wycieraczka.

Za chwilę może być nowy alarm, więc dobrze uspokoić się grając w szachy.

Harmonijka to bardzo warszawski instrument.

Śpij dobrze dzielny żołnierzu, niech cię Pan Bóg strzeże.

A oto koncert amatorski wśród huku armat.

Czerwony Krzyż ma coraz więcej i coraz trudniejszej roboty.

Bo więc ciągną nowe oddziały, w coraz innych punktach idzie bitwa.

I raz po raz ktoś pada i trzeba biec w ogień, bo każda chwila decyduje o życiu rannego.

Chwała Bogu przez cztery lata udało się przygotować tę pomoc, tak dziś niezbędną, a przede wszystkim wyćwiczono zastęp świetnie wyuczonych i odważnych jak żołnierze sanitariuszek.

Składy podziemnej armii zebrały co się i skąd się dało lekarstw i narzędzi, których jeszcze na jakiś czas starczy. I tak samo jest teraz jeszcze pod dostatkiem bandaży, a poza tym robi się je na zapas z bielizny, którą wszyscy chętnie oddają dla Czerwonego Krzyża. Ale na jak długo tego wszystkiego starczy, co będzie, jeśli Rokossowski nie ruszy, jeśli wciąż będzie wstrzymywał pomoc z zachodu.

Ten zecer już nie musi kryć się i narażać życia. Epopeja podziemnej prasy już jest skończona.

Ileż takich jak ta dziewczyna zecerek i zecerów zginęło na posterunkach. Ileż razy te zecernie rozbrzmiewały odgłosem strzałów, kiedy to drukarz Polski Walczącej drogo sprzedawał swe życie.

Teraz karta odwróciła się, ale ta nowa jest także bojowa. Pisma Warszawy choć jawnie roznoszone są przecież pod gradem kul.

Muszą one dotrzeć wszędzie i od razu. Żołnierz i całe miasto z utęsknieniem bowiem czekają dobrej wieści.

Poczta polska od razu działa tak sprawnie, jakby w ogóle nie przerywała swej pracy.

Nawet dzieci pięcioletnie narażają się roznosząc pod kulami listy.

Ta dziewczynka naprawdę jest na służbie jako obserwator.

Ta sala to po prostu wielkie krawieckie warsztaty armii. Szyje się tu nowe mundury, przerabia niemieckie, kto jest za słaby, aby inaczej przysłużyć się powstaniu, pracuje tutaj.  Uboga szwaczka warszawska i skromna matka rodziny, przywykła sama sobie szyć w domu, są szczęśliwe, że chociaż tak mogą dopomóc polskiemu wojsku. Patrzcie jak wielka jest ta sala, jedna z wielu teraz takich w Warszawie. Stolica tak długo patrzała na nienawistne niemieckie mundury, że chce czem prędzej zapomnieć ich widoku. Trzeba zaraz przyszywać polskie biało-czerwone odznaki, a jednocześnie lecą jak liście z drzewa niewoli wstrętne odznaki wroga.

Niemieckie mundury były solidnie zrobione i bardzo się teraz przydadzą.

Baczność! Odlicz! Powstańcy to nie żadna partyzantka, to prawdziwa armia ćwiczona według najlepszych wzorów, to zarazem cała młoda Polska, najlepsze to, co jest w Polsce, wszyscy połączeni jedną myślą.

Ruszają pod biało-czerwonym sztandarem, którego będą bronić do ostatka, jak broniły swoich znaków pułki wrześniowe i te, które walczyły na polach Norwegii, Francji, Belgii, Italii.

Alarm! Alarm! Znów Niemcy wzmogli ogień.

Ale dla tego małego Warszawiaka to już chleb powszedni. Jak się dobrze schyli nikt go nie zobaczy i przebiegnie z ważnym raportem.

Szybko, jak najszybciej na pozycje!

Wróg może zjawić się tu lada chwila i trzeba go przywitać, jak należy.

I bronić każdej bramy.

Znów Prudential. O parę kroków stąd idzie właśnie zażarta walka o Centralę pocztową. Żaden fotograf tam nie dotrze, ale ciągle suną nowe kolumny żołnierzy i nieulękłe sanitariuszki.

Te samochody, do niedawna jeszcze niemieckie są w ruchu dzień i noc bez przerwy.

Ale wśród szalejącej śmierci Warszawa nie tylko żyje, ale myśli.

I wciąż Rokossowski stoi w miejscu i wciąż nie przepuszcza samolotów z zachodu. A tymczasem wszyscy na … i szybko na barykady.

Trzeba skracać front i przenosić się do lepiej dających się obronić dzielnic.

Nikt nie czeka, aż go zapędzi się do roboty, wszyscy wylegli sami, kto tylko może coś udźwignąć, utrzymać łopatę w ręku. Naprawdę cała Warszawa jest teraz na ulicy. Jedni taszczą jakieś stare sprzęty, im cięższe, tym lepsze, tym trudniej będzie je usunąć.

Oto ciężki stary samochód, przy którym zajęta jest cała ekipa, a to jakaś stara wysłużona kareta. Zjawiają się jakieś kamienie wyrwane z bruku, czy przytaszczone nie wiedzieć skąd; wszyscy pracują, kobiety tak samo jak mężczyźni; pomysłowość z podziemnej walki teraz się przydaje, kopie się doły i ziemię z nich kładzie się w skrzynki, które będą doskonałym umocnieniem barykad. Płyty chodników, jakieś rury tajemnicze, wszystko się przyda.  A to co? To ni mniej, ni więcej tylko portret krwawego Franka, który niedługo śmiercią w Norymberdze zapłaci za swoje zbrodnie.

Cała Warszawa jest teraz jednym tunelem, przez który odbywa się nieustanny w obie strony ruch wojska i ludności. Te tunele oczywiście nie zawsze zabezpieczają od strzałów, ale dają cenne złudzenie bezpieczeństwa. I znów barykady i znów scena jedna z wielu takich samych: trzeba nie tylko samemu się ratować, ale i ratować innych bezbronnych.

Do ofiar okrucieństwa niemieckiego przybywają polskie kobiety i dzieci przywiązane przez Niemców do czołgów i padające od polskich strzałów.

Amunicji starczy tylko na parę dni. Robotnik pracuje dzień i noc, powstańcy wciąż zdobywają broń, ale nic nie może wyrównać jej ubytku, a teraz właśnie trzeba myśleć o zapasach broni, bo walka zapowiada się na coraz dłuższą.

Właśnie dzisiaj od strony Pragi zalega głucha cisza, armaty Rokossowskiego nagle milkną.

Pierwszy spadochron amerykański! Właśnie w tej chwili! Dwanaście puszek na czterdzieści tysięcy walczących! Ale nareszcie coś, jakaś pomoc, jakiś głos z Zachodu.

Piekarz warszawski Pan Edmund Bernatowicz oczyszcza szyld z niemieckich napisów. Na razie pełno jeszcze jest mąki w jego piekarni. Armia przygotowała duże zapasy, później zdobyto bogate składy niemieckie i z tego teraz żyje Warszawa. Codziennie żołnierz i cywil dostają najlepszy w świecie czarny chleb warszawski. Rozdział żywności jest tak sprawny, że każdy jest obdzielony sprawiedliwie.

Bracia Pakulscy to jak zawsze jeden z najbogatszych spichlerzy. Wszędzie w jadłodajniach przy rozdziale żywności widać uśmiechnięte twarze kobiet i dziewcząt warszawskich. W tej dzielnicy jest nie tylko chleb, ale na razie, ile chcesz kartofli i mięsa. Obiad jest jeszcze z paru dań i zaczyna się od zupy, a kończy doskonałą kawą. Naturalnie, że są inne dzielnice, gdzie od razu brak jest żywności.

To wszystko dzieje się równocześnie z wciąż i zaciekle toczącą się bitwą, gdzie śmierć czyha zarówno na żołnierzy, jak i na cywilów. Najważniejsze teraz to zatrzymać tanki niemieckie. Na to wysila się niezrównana pomysłowość Warszawy. Wszędzie pełno zasadzek i czujek. Nie ma dosyć min, aby te tanki powstrzymać, ale powstańcy stawiają ostrzegawcze tablice z polskim napisem: Baczność Mina! I Niemcy ustępują przed tą pułapką!

Największe tanki nieraz zapalane są przez butelki rzucane z niewielkiej odległości często przez małe dzieci, jak ten oto mały żołnierzyk.

Bardzo skuteczną zaporą przeciw tankom są szyny tramwajowe i oczywiście zdemolowane niemieckie „tygrysy”, stare ciężarówki i w ogóle wszelkie żelastwo.

Sztab Generała Van Dem Bacha przemyśliwa, jak złamać to oszalałe miłością wolności miasto. I oto podnoszą się gardziele wielkich dział oblężniczych, jedna, druga i ta ustawiona na kolejowym podkładzie. Do boju idą samoloty, armaty na tankach, deszcz granatów zapalających pada na Warszawę. Całe bloki miasta idą teraz w gruzy. Jeszcze jeden wystrzał. I znów olbrzymia część ulicy wylatuje w powietrze. Domy stają teraz w ogniu jak płonące żagle. Każdy pocisk to ruiny i zgliszcza.

Wielkie domy walą się jak domki z kart. Jeden, drugi. I wciąż nowi bezdomni i całe ulice zamienione w gruzy, w kupę popiołów.

Prudential znów w łunie, której blaski oświetlają rozpaczliwe sceny. Coraz więcej rannych od bomb, od walących się domów od karabinowych strzałów. Pielęgniarki i lekarze pracują bez wytchnienia. Każdy dzień to coraz bardziej zażarta walka i coraz więcej w niej ofiar. Trzeba wciąż nowych bandaży, nowych lekarstw, a jest ich coraz mniej i z przestrachem myśli się co będzie jutro, jeżeli ranni będą napływać tak jak teraz.

Warszawiak nie cofa się, tylko ginie. Życie Warszawy teraz to bitwa i żegnanie umarłych. Nie na cmentarzach, ale na ulicach, byle gdzie kopie się grób z nadzieją, że kiedyś będzie można przenieść zwłoki do poświęconej ziemi. Nad grobami żołnierzy nie rozbrzmiewają salwy, żegna ich milcząca żałoba towarzyszy broni. Wszyscy, którzy tu leżą – mężczyźni, kobiety i dzieci – to wszystko żołnierze. Nasi bracia, krewni, przyjaciele. To grób Brodniewicza, któregośmy widzieli w tylu filmach. I znów mogiły, całe ulice, parki zamienione w cmentarze. Nieraz rodziny przychodzą na pogrzeb najbliższych prosto z pozycji i zaraz po pogrzebie idą walczyć dalej. Jerzy Sulima, znów aktor. Zginął jak Przybyłko, jak Helena Sulima, jak Śliwicki, jak tylu innych uczonych, wielkich pisarzy, aktorów. Wszyscy oni wierzyli, że świat poda uzbrojoną mocną dłoń Warszawie, że pójdzie na pomoc temu miastu, które jak zawsze, tak i teraz walczy „Za Waszą i Naszą Wolność”. Ale teraz Warszawa widzi, że ma już tylko jednego sprzymierzeńca. Tego, który ją „przez tak liczne wieki otaczał blaskiem potęgi i chwały”, który dał jej znieść stuletnią niewolę, i który jeden, jedyny może wynagrodzić jej niewinną krew jej dzieci, jej ruiny i popioły. Do tego jedynego sprzymierzeńca idą teraz wszyscy. Wiara Warszawy jest teraz tak potężna, tak niezachwiana, jak wiara pierwszych chrześcijan w katakumbach. Warszawa cierpi tak jak oni. Ale wie, że to cierpienie nie może być ostatnim słowem jej losu. Warszawa wierzy, że jak zbawienie ludzkości, tak jej była obiecana na krzyżu wolność.

Każdy w Warszawie wie dzisiaj, że w każdej chwili może stanąć przed Bogiem i każdy chce być gotów na tę chwile.

Wciąż coraz gorsze wieści. Dzisiaj właśnie sztab Armii Krajowej musiał opuścić Wolę… A za nim wszyscy mieszkańcy uchodzą przed wrogiem na Stare Miasto.

            Powstanie Warszawskie, którego bohaterstwo i tragedię ukazuje ten obraz było czynem nie mającym równego wśród wydarzeń największej w dziejach wojny.

            Milionowe miasto, całe, jak jeden żołnierz powstało, aby zrzucić pęta niewoli.

            Powstało w słusznej nadziei, że potężna armia sowiecka, stojąca wtedy u bram Warszawy i mieniąca się obrońcą wolności przyjdzie mu z pomocą. Ale Rosja sowiecka jak w roku 1939, tak i wtedy sprzymierzyła się z tyranią przeciw wolności, dopomagając Niemcom do zniszczenia Warszawy. Przez dwa miesiące cała Warszawa: mężczyźni, kobiety i dzieci, ludzie wszystkich stanów i wszystkich partii walczyli nieugięcie i samotnie przeciw bombowcom i ciężkim działom, przeciw całej potędze niemieckiej broni. Głusi na wszystkie podszepty, aby się poddać, wierni do śmierci sztandarowi Waszej i Naszej wolności, ludzie ci właściwie nie złożyli nigdy broni. Warszawa padła dopiero wtedy, gdy już broni nie było, gdy nie było wody i żywności, gdy całe miasto zamienione zostało w kupę popiołów, pod którą legło dwieście pięćdziesiąt tysięcy Polaków.

            Historia będzie sądzić powstanie warszawskie według tych obiektywnych faktów. Będzie ona musiała oddać hołd bohaterstwu i poświęceniu, którym równych szukać by trzeba na najszczytniejszych kartach ludzkości.

            Stwierdzi ona, że powstanie warszawskie upadło, że Warszawa została spalona dlatego, że Rosja sowiecka chciała jej zagłady, że sowiecki Marszałek Rokossowski działał wobec powstania nie jak sprzymierzeniec Zachodu, ale jak sojusznik nazistowskich Niemiec.

            Warszawa padła jako sprzymierzeniec Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Jako sprzymierzonej stolicy należy jej się od świata wolności – wyzwolenie. Jako Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej składam hołd wszystkim poległym na murach i ulicach Warszawy i wyrażam wiarę niezmożoną w Wyzwolenie Warszawy i całej Polski

Większość wybranych listów pochodzi z okresu, kiedy Sułkowski przebywał w obozie demobilizacyjnym w Calveley – niewiele jednak znajdziemy w nich informacji o żywocie żołnierskim, a jeśli już się pojawiają, to odnoszą się do zmniejszanych racji żywnościowych lub konieczności używania piecyków elektrycznych z powodu zimna.  Autor listów nie wspomina w nich o wydarzeniach wcześniejszych ani o swoich towarzyszach poza kilkoma kąśliwymi uwagami pod adresem wyższych stopniem wojskowych, którzy dość opieszale reagowali na jego prośby o przydział miejsca do pracy twórczej. Nie szczędzi im złośliwości, wyrażonych w czasem niezwykle dosadnych, wulgarnych słowach. Ale zaraz potem zdaje się ich usprawiedliwiać, podkreślając, że mało ich przecież może interesować coś poza ich faktycznym zajęciem wojskowym. Tak więc aktywność Tadeusza Sułkowskiego jako żołnierza jest w listach raptem zasygnalizowana poprzez jego pobyt w obozie.

Z listów wyłania się przede wszystkim Sułkowski – poeta, dla którego tworzenie i obcowanie z literaturą szeroko pojętą jest podstawą egzystencji, po pierwsze – w sensie dosłownym, bo jego własne utwory, ale także i recenzje tych przeczytanych stanowiły źródło jego dochodu. Otrzymywał co prawda przydział w obozie, ale nie były to środki wystarczające na choćby przyzwoite życie. Literatura była dla niego także podstawą egzystencji w sensie metaforycznym – to z pracy twórczej czerpał siłę, dzięki której angażował się w działalność pisarzy emigracyjnych i inicjował wydarzenia kulturalne w obozie. Nade wszystko jednak pisanie było pasją, która pozwalała mu trwać na obczyźnie jako emigrantowi. Jak istotne było dla niego tworzenie, pokazuje między innymi jego determinacja w kwestii zdobycia miejsca do pracy w Claveley, początkowo bowiem mieszkał w baraku razem z innymi, co znacznie utrudniało, a wręcz uniemożliwiało mu pisanie poezji czy przygotowanie recenzji i artykułów. Przykładał wiele uwagi do jakości swoich utworów, był niezwykle czuły na wszelkie błędy i niedociągnięcia w korektach jego prac, ukazujących się m.in. w „Orle”. Wszystkie tego typu sprawy potrafił redakcji pisma, w tym przyjacielowi, Kazimierzowi Sowińskiemu, szczerze i bez ogródek wytknąć, nie przebierając w słowach. Ta dbałość o solidną korektę miała także swoje podstawy czysto praktyczne. Sułkowski pisał mało, co sam podkreślał w listach, więc zależało mu na tym, by jednak nawet to „mało” miało swój sens i pożytek. Starał się być na bieżąco we wszelkich kwestiach związanych z nowymi wydaniami, prosił często swoich znajomych z Londynu, ale także i z Polski – tu głównie Dąbrowską – o przesłanie konkretnych pozycji książkowych, ale także i czasopism, by móc się z nimi zapoznać.

Co ciekawe, w prawie każdym jego liście znajdujemy fragmenty, w których kreśli on obraz bieżącej pogody i otaczającej go natury – wichrów i deszczów, to znów skwarnego słońca i upałów, drzew na wzór tych ze „Snu nocy letniej” – tworzących coś na kształt tła, scenografii jego własnej życiowej sztuki, której w listach czyni się nieświadomie bohaterem. To zabieg niezamierzony, ale odsłaniający przed czytelnikiem jego niezwykłą wrażliwość na piękno przyrody. Pamięta nawet jesiona spod mieszkania Naglerowej w Londynie i niezwykłą zieleń tego miasta, kiedy przebywał tam podczas zjazdu Związku Pisarzy Emigracyjnych. Często używa określeń związanych ze zjawiskami pogodowymi, podkreślając swoją sytuację, ale także sytuację bliskich mu osób, związaną z pobytem na emigracji.

Pisząc do przyjaciół i znajomych, Sułkowski czasami przywołuje Skierniewice, które w listach stają się mityczną Arkadią. Wspomina pojedyncze wydarzenia ze swojego rodzinnego miasta i zawsze czyni to z niejakim rozrzewnieniem czy nostalgią, która bardzo przypomina tęsknotę za krajem opisywaną przez romantyków, na kształt choćby Mickiewiczowskiej – „do tych pól malowanych zbożem rozmaitem”.

Materiały archiwalne ukazują nam postać Tadeusza Sułkowskiego także jako człowieka troskliwego i o wielkim sercu. Choć sam miał niewiele, często musiał dopominać się o wynagrodzenie za swoje utwory, zwłaszcza kiedy pisywał do „Orła”, czasami zmuszony był nawet zapożyczyć się u przyjaciół, to jednak nie przeszkadzało mu tu dzielić się z innymi tym, co miał. I tak obdarowywał przede wszystkim Marię Dąbrowską, przesyłając jej pieniądze czy paczki z papierosami lub lekami. Godne uwagi jest to, że właściwie każdy adresat jego listów, oprócz informacji bieżących, informacji o pogodzie i jego przemyśleń na temat aktualnej sytuacji emigracji, otrzymywał słowa otuchy, a Herminia Naglerowa ponawianą wciąż prośbę o niemartwienie się. Jego listy, mimo opisywanych w nich często trudów życia codziennego, przeniknięte są optymizmem, dzięki któremu potrafił dodać innym otuchy. Potwierdza to Naglerowa, pisząc do Sułkowskiego o jego listach w następujących słowach: „Mają zawsze coś z wierszy i coś z ludzkiej dobroci. Wtedy także cieszę się przez jakiś czas, że można jednak wytrzymać na tym świecie, w którym jest trochę serca i trochę zgodliwości na każde nieprawdopodobieństwo”. Tym bardziej wstrząsający jest list Marii Dąbrowskiej, pisany po śmierci Tadeusza Sułkowskiego do Bednarczyków, jego najbliższych przyjaciół. Odsłania bowiem prawdę na temat życia Sułkowskiego, prawdę o jego wielkiej samotności i poczuciu nieszczęścia. Nie da się nie dostrzec, że Sułkowski często pisze listy w tonie konieczności pogodzenia się z rzeczywistością, ale – jak podkreśla Dąbrowska – „dla wszystkich miał twarz uśmiechniętą”.

Bardzo istotną i często poruszaną sprawę w listach Tadeusza Sułkowskiego jest emigracja. Opublikowane listy ukazują polskie twórcze środowisko emigracyjne w Zachodniej Europie jako borykające się z wieloma trudnościami, począwszy od tych podstawowych, dotyczących miejsca pobytu i środków do życia, poprzez ograniczone możliwości pisania i drukowania na obczyźnie, na wątpliwościach związanych z powrotem do kraju lub drukowania tam swoich utworów, skończywszy. To właśnie te kwestie „emigracyjne” stanowią główne zagadnienie, poruszane w listach Sułkowskiego do znajomych, ale także i treść wielu listów adresowanych do niego. Twórcze środowisko emigracyjne cierpiało z powodu stanów inercji w pracy twórczej, wynikających z trudnych warunków bytowych i ciągłej niepewności związanej z własnym losem. Było rozdarte między pragnieniem powrotu do ojczyzny i brakiem akceptacji sytuacji w kraju. Było to środowisko zjednoczone wspólnym losem, ale podzielone ze względu na różną ocenę postawy władzy i kwestii dotyczącej drukowania w kraju pod okiem cenzury. Wielu twórców doświadczało wówczas poczucia zagubienia. Większość pisarzy i poetów emigracyjnych tamtego czasu nie zdecydowała się na powrót do kraju. Ci zaś, którzy w kraju tworzyli, m.in. Maria Dąbrowska, nie miała złudzeń, że sytuacja jest daleka od nawet znośnej. Podkreślała jednak, że nie mogłaby żyć poza Polską ze względu na wszystkie doświadczenia, które dotknęły ją i wielu innych podczas okupacji i „całej polskiej tragedii”. Twórcy emigracyjni nie byli do końca pewni jej oceny ich stanowiska, co może świadczyć o rozdźwięku między tymi, którzy tworzyli w Polsce i tymi, którzy postanowili pozostać poza jej granicami. Wiele było również sytuacji, w których pisarze emigracyjni godzili się drukować w kraju za namową komunistycznych działaczy propagandowych, wówczas jednak spotykali się z ostrą nieraz krytyką pozostałej części środowiska emigracyjnego, które wprost mówiło o tym, że się „przehandlowali”.

 Tadeusz Sułkowski tęsknił za krajem, za rodziną, za Warszawą – był jednak w swoim stanowisku wobec powrotu do kraju jednoznaczny i konsekwentny, choć nie wolny od wątpliwości. Widział potrzebę drukowania w kraju, jednak zdawał sobie sprawę z tego, że tego, co najistotniejsze, drukować nie będzie można. Natomiast drukowanie utworów „bezinteresownych literacko” uważał za bezcelowe. Dostrzegał jednak także fakt, że pisarze na emigracji nie tworzyli swoistego klimatu artystycznego, wskazywał wręcz, że emigracja ogranicza się do ich fizycznej obecności na obczyźnie. Sułkowski był niewątpliwie postacią nietuzinkową, poetycko utalentowaną, ale z racji okoliczności emigracyjnych i być może jego własnych przekonań – postacią nieznaną. Był człowiekiem tęskniącym za spotkaniem z innymi i jednocześnie mającym świadomość, trudności w tym obcowaniu. Z wielu powodów warto go poznać, a na to szansę dają działania Instytutu.

Szanowni i drodzy Państwo!

Najmocniej przepraszam, że dopiero dzisiaj odpowiadam na list z wiadomością o śmierci Tadeusza Sułkowskiego – która wiadomość wstrząsnęła mną i przejęła mnie do głębi serca. Niestety, otrzymałam list, leżąc ciężko chora w klinice i przez dłuższy czas nie byłam w stanie załatwić nawet ważnej i pilnej korespondencji – Ta wiadomość uderzyła mnie swoją nieoczekiwanością – cztery lata temu Tadeusz Sułkowski (w czasie mego Panclubowego pobytu w Londynie) wydawał mi się krzepkim i zdrowym człowiekiem.

Udzielił mi wtedy wiele swojego czasu, swej dobroci, przyjaźni i uczynności – Co mu się stało? Na co umarł, gdy ja oto tego roku wydobyłam się jakoś z cztery miesiące trwających poważnych niedomagań – najpierw było to zapalenie miedniczek nerkowych bakterią Coli (bardzo uporczywe). Potem kompletny rozstrój przewodu pokarmowego - trzema nawrotami. Leżałam po parę tygodni w klinice – ledwo przyszłam do siebie, gorączki znowu wracały.

Pan Tadeusz był o tyle młodszy ode mnie! Pisywał rzadko, ale był ze mną w korespondencji przez dwadzieścia lat i zawsze parę razy do roku otrzymywałam od niego listy, z reguły bardzo smutne, pesymistyczne, a nawet tragiczne. Najpierw z Oflagu, potem z emigracji.

Bardzo prosiłabym o parę słów wiadomości co stało się przyczyną jego przedwczesnej śmierci? Zarówno z listów, jak z osobistego kontaktu w Londynie odniosłam wrażeni, że jest (on) na emigracji bardzo samotny i nieszczęśliwy. Był też niedoceniony – trochę na bok odsunięty – lub może sam się odsunął. Był bardzo subtelnym i utalentowanym poetą – niestety, poza paru wierszami w „Wiadomościach” i artykule o Alicji Ślesińskiej w „Kulturze” nic jego nie czytałam. Jakoś krył się ze swoją twórczością, jak i ze swoim smutkiem. Dla wszystkich miał twarz uśmiechniętą.

Ostatnio Grydzewski donosił mi, że odmówił mu druku recenzji moich „Szkiców o Conradzie”, bo „miał już zamówioną recenzję Grabowskiego”. Grabowski napisał stek bzdur, nie mający nic wspólnego z moją książką – Sułkowski miałby o niej na pewno coś rzetelniejszego do powiedzenia.

Nie mówiąc o tym, że to było odrzucenie ostatniej zapewne pracy jego życia. I że u nas w kraju na pewno nie odrzucono by dwu artykułów mojej książki dotyczących. Ale o to mniejsza. Głównie, że Sułkowskiemu stała się niesłuszna krzywda.

Zdumiało mnie też, że w „Wiadomościach” okazała się jedynie „Klepsydra” przez was oboje podpisana, a nie ukazało się żadne zawiadomienie od samych „Wiadomości” czy od Związku Pisarzy Emigracyjnych. U nas w pismach literackich ukazują się nawet żałobne kondolencje po śmierci ludzi bliskich pisarzowi – a o samej ich śmierci zawiadamia nawet Związek Literatów i Ministerstwo Kultury. Mam wrażenie, że Sułkowski polonista i poeta, mniej nieszczęśliwy czułby się mimo wszystko w kraju – a wiersze jego na ile znam, mógłby się tu bez zastrzeżeń ukazywać.

Jako jego najbliższym przyjaciołom przesyłam Państwu najszczersze wyrazy współczucia. Jeśli nikt nie ma nic przeciw temu, chciałabym, aby moje do niego listy (o ile ich nie zniszczył) zostały mi przesłane – Ułożyłabym je w osobną tekę z jego listami – mam wrażenie, że to nie była korespondencja całkiem bez znaczenia. A jak przyjdę nieco do sił, chciałbym też o nim jakieś wspomnienie napisać i do tego potrzeba by mi nieco więcej szczegółów.

Najserdeczniejsze pozdrowienia. Maria Dąbrowska

Kazimierz,

dostałem Twój recenzyjny list, promujący słuszne zmiany w takich zbiorowych audycjach. Powiem o tym Tymonowi, Choć wiem z góry, że to groch o ścianę. Istotnie, za bardzo się przejmuję radiowymi sprawami, które powinienem, jak słusznie pisałeś, traktować czysto materialnie, bo o to tylko chodzi. W tym miesiącu nagram bardzo mało, może jedną rzecz zaledwie, bo właśnie kończę lekturę szkiców Tarnawskiego o Conradzie, by o nich trochę napisać na wieczór nagrodzonych. A potem parę kartek o różnych zmartwieniach i oporach przy pisaniu na walny zjazd, gdzie zabiorę głos z Zahorską. Byłem u niej w święta, obgadaliśmy temat, który – jeśli się go dobrze ujmie, może być ciekawym niemal dialogiem. Ja mam narzekać, a wiesz, że to umiem, ona ma pocieszać i dawać rady. Rada jest jedna: usiąść i pisać, ale to trochę podleczy – takie rozdrapanie wrzodu.

Nie wiem, jakiegoś miał Sylwestra; ja pierwszy raz w życiu wróciłem z sylwestrowego pijaństwa o pół do siódmej rano. Byłem u Kirkienów, piłem – trochę z determinacji wszystko, co było pod ręką, a było tego i różności, i wielkości, kryształy jak szklanki, a Kirkien chodził z butelką i wołał na mnie: „A gdzie ten pijak?”. Mogę naprawdę dużo wypić. Piłem, tańczyłem i gadałem Toli jakieś złośliwości, z które przelewała swoją wódkę czy wino do mego kieliszka. Działała więc jak widzisz bardzo społecznie. Stasio Baliński wygłosił o dwunastej, którą wybiłem na tacce, noworoczną odę z powinszowaniami dla każdego z gości; napisał to nawet dowcipnie. Wariowałem pod hasłem sobie na pohybel, a oni wszyscy brali to za czar Tadzia. Kiedy się więc znalazłem na pustej ulicy, prawie dosłownie słyszałem swój własny śmiech z samego siebie, z ludzi, z tej nocy i ziemi, która się obracała i którą nic nie obchodziło.

A teraz już prawie wieczór, kupa książek Conrada na stole, fotografia Dąbrowskiej w stojącej ramce, wieczór Trzech Króli, cholerny deszcz za oknem i pusto aż dzwoni. No broń się, człowieku.

O Twoim Dominiku wiem wszystko. Pierwszą rzeczą, jaką zrobię po owych gadaniach dla Związku, będzie słów parę właśnie o nim dla ”Wiadomości”.

Wiesz, Kazimierz, że jeszcze boję się karty, jeszcze mnie straszy samo pióro, bo zaraz słyszę grzechot tamtych masek. Jest wtedy ktoś koło mnie i trzęsie w ręku tymi maskami, papierem, farbą, aż idzie rechot. Co pomyślę o karcie i piórze, zaraz to mam przed oczami i w uszach. Maski na pęczki, maski na pęczki. Godzina, w której tego obrazu nie zobaczę więcej, będzie najszczęśliwszą godziną mego życia. Bo też otarłem się o coś, co mi przypomina Kurtza z ‘Jądra ciemności”. I sam jestem po tym wszystkim takim Kurtzem. Maski na pęczki, maski na pęczki. Do wyboru, tanio. Jezu.

Życzę Ci na nowy rok wszystkiego dobrego i szczęśliwego, Kazimierz. Pozdrów Krzyżanowskiego, nie odpowiadałem mu nawet na listy, a pamiętał zawsze i zawsze był mi przyjazny. Pozdrów i ks. Kirschkego. Nie wiem jaki jest teraz, pogadałbym trochę. Pamiętam, jak dawniej, za szczeniackich lat, przywozili do skierniewickiego kościoła tzw. opętanych. Kładli takiego na posadzce zakrystii, a ksiądz odmawiał egzorcyzmy i kropił nieszczęsnego wodą święconą. Biedak się rzucał i mówiono, że to diabeł, nie mogący znieść pokropku. Sam bym się kazał teraz tak pokropić. Powiedz Kirschkemu – niech się pomodli za mnie. Bardzo potrzebuję nagłej pomocy.

Czyś już zdrów?

Napisz – Tadeusz

Kazimierzu Drogi,

wczoraj dostałem Twój list i od razu wsiadam na ważnego konia. Koło mego stypendium zupełna cisza. Jeśli więc znajdziesz sposobność, wybadaj Nowaka, ale błagam, Kazimierz, zrób to jak najoględniej. Spaliłbym się ze wstydu, gdyby wyszło z tego jakie upominanie się o pomoc. Zrozum, że z Tobą mogę tak rozmawiać, ale pary nie puszczę z gęby do kogo innego. Z Twojej pożyczki chciałbym skorzystać – przyślij zatem jeśli możesz „co łaska”. Tak zawsze mówił dziad w skierniewickim kościele, kiedy obchodził ludzi i stukał grosikiem w dno tacki. Zwrócę Ci przy pierwszym pomyślnym wietrze, o którym jeszcze nie zwątpiłem.

Trochę o Dąbrowskiej, a zacznę od końca, bo to najważniejsze. W dniu odlotu do Paryża kazała przyjechać do hotelu na ostatnie śniadanie. Jedliśmy tylko we dwoje. Sama podjęła temat: „Jeszcze nie wracać, siedzieliście tu tyle czasu, trzeba jeszcze poczekać. Chyba, że tylko na urlop, na trochę”. Odpowiedziałem, że gdybym tam pojechał „na trochę” i gdybym tam postawił nogę, sam nie chciałbym wracać. Tam się nie jeździ na urlopy. Potem mówiliśmy o czym innym. Po śniadaniu spotkaliśmy w hallu Słomińskich, Brzechwów i Brandysów, którzy na nią czekali. Krótko z nimi rozmawiałem i trzeba się było żegnać, bo jechali do ambasady po papiery podróży. Byłem już w drzwiach na ulicę, gdy mnie jeszcze zawołała i podbiegła. To ej prawie dosłowne zdanie: „A jak już będzie w kraju taka sytuacja, że mógłby objąć i pana wypadek, bo powiedział pan, że z chwilą postawienia tam nogi już by pan nie chciał wrócić, to ja panu dam znać”.

Z delegacją miał przyjechać do Londynu i Putrament. Powiedziała im, że jeśli pojedzie Putrament, to ona nie pojedzie, i gościa wycofali. W pewnej chwili powołałem się na oświadczenie rządu warszawskiego po wypadkach poznańskich. Aż Ją rzuciło w fotelu: „My z tego kpimy, a pan o tym wspomina”.

Przez te lata nie chciała mieć z nimi wszystkimi żadnego kontaktu. W redakcji „Nowej Kultury” i jej poprzedniczek była tylko raz i to wtedy, gdy bała się, że Jej zmienią tekst, a nie przysłali korekty. Nie widziała żadnego rosyjskiego filmu. Zdziwiłem się. „Ja ich mam dosyć” – odpowiedziała. Po przygodach z wydaniem I-go tomu Pamiętników starego Stempowskiego, drugi tom schowała na lepsze czasy i wydawnictwa o tym jeszcze nie wiedzą. Przy pierwszym tomie zawołali Ją do cenzury i kazali napisać Jej wstęp, żeby źle nie zrozumiano np. okresu, kiedy Stempowski gospodarował na Ukrainie.

Opowiedziałem Jej o londyńskich, bardzo ciekawych odczytach Juliusza Poniatowskiego. Mówił dość pozytywnie o rolnictwie w kraju. W materii byłem dość obkuty, bo na tych wykładach robiłem nawet notatki. Nie godzi się z Poniatowskim i wyjaśniła mi wiele bied wynikłych z samego rządu. „To jest czyściec – powtarzała – to jest czyściec”.

Zamieszanie odwilżowe było wśród pisarzy wielkie. „Andrzejewski – to są Jej słowa – lata po Warszawie, bije się w głowę i powtarza: kurwa jestem, kurwa jestem, kurwa jestem”. Zapytałem o Jastruna. „Też zgnębiony – odpowiedziała – bo dał się wciągnąć. A po co w to wchodził? Sam sobie winien”.

Dużą niespodzianką był dla mnie obraz społeczeństwa w kraju. Jest pewna grupa światle postępowych ludzi, nie komunistów, ale reszta to coraz ciemniejsza reakcja. Ogół nie przerobił w sobie nowych komunistycznych wartości na nowe nie komunistyczne pożytki. Broniąc się idzie w tył. Ambona działa w tym nie bardzo światłym sensie.

Mówiliśmy o sprawie drukowania pisarzy emigracyjnych w kraju. „Ale musi być spełniony jeden warunek – powiedziała – nie możecie pisać, że w kraju jest okupacja, „komunizm”. Odpowiedziałem, że taka rzecz jest przecież nie do przyjęcia. Wzruszyła ramionami. W ogóle, wiesz, przy całym swoim sprzeciwie wobec tego co tam się dzieje, nie może zrozumieć pewnych restrykcji idących z naszej strony. A kiedy Ją postawić wobec argumentów usprawiedliwiających naszą postawę, robi wrażenie, że staje się bezradna, choć nie pogodzona. I to były najsmutniejsze momenty, te nie do rozwiązania. „Kulturę” uważa za stanowisko postępowe, a o Grydzewskim mówi: „polski obłęd, polski obłęd”. Grydzewski i Borman uraczyli Ją wspaniałym śniadaniem, a że jest na dobre jadło łakoma, więc o fecie mówiła z zachwytem.

Wszystkie te smutki, o których było wyżej, powtarzają się i w Jej liście, świeżo, bo dzisiaj nadeszłym. „Nie powinniście – pisze – budować żadnych kordonów sanitarnych ani żelaznych kurtyn między nami i Wami. Zostawmy to już postronnym”. No, ale powiedz, jak rozwiązać, kiedy Ona sama bidna nie mogła znaleźć w czasie rozmów pewnego, rozumnego wyjścia. W pogawędkach często atakowała emigrację, oczywiście tylko na odcinku kulturalnym, bo i reszta, ta „polityczna”, nie może być brana poważnie w rachubę. Zarzuciła nam np., że przegapiamy wydawnictwa obce, które na podstawie urzędowych informacji z Warszawy źle informują świat o rzeczach polskich. Są to wydawnictwa nawet naukowe. „To do Was należy”. A’ propos wrześniowego numeru „Kultury” tak pisze w tym dzisiejszym liście: „Odsłania w życiu emigracji te głębokie schorzenia, które ja w czasie tak krótkiego pobytu z Wami sama zauważyłam i o których mówiłam kilkakrotnie i Panu i innym. I widzę, że nie myliłam się. Te wszystkie postacie zła, które my długo cierpieliśmy oniemiali, a z którymi u nas się dziś walczy – u Was kwitną i wyrastają coraz bujniej”.

W Londynie miała np. za złe Bobkowskiemu, że napisał ten artykuł w „Kulturze” o odwilży. „Zamiast iść na pomoc, szkodzicie” – powiedziała mi wtedy.

Taki jest ogólny obraz problemu „Dąbrowska”. Najogólniejsze w nim te sprawy, których nie da się rozwiązać nawet Jej narzędziem moralnym. I kto wie, czy nie w tym sęk: Jej klucz moralny nie potrafi otworzyć polityki współczesnej, inaczej uzbrojonej niż pozytywistyczna niewola. Mówiła mi np. o artykule, który pisze i gdzie będzie mowa o tym, że w czasie dawnej cenzury powstały największe dzieła. Rozumiesz tor jej myśli.

Kazimierz, te wiadomości są tylko dla Ciebie. Pomyśl, ile biedy mogłoby powstać, gdybyś nieopatrznie puścił je w obieg. Bardzo Cię proszę o ostrożność w tym względzie. Bardzo proszę.

Kończę, bo na piątą muszę iść do „Dziennika” na obrady jury konkursu na powieść. Lektura jeszcze nie skończona, ale te kilka rzeczy, które już mam za sobą nie nastrajają wesoło.

Ściskam, Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu – piszę głównie, żeby zawiadomić, że nie trzeba mi odsyłać książek. W międzyczasie otrzymałam od mego ekswydawcy (bo teraz już nie ma prywatnych wydawców) 10 dodatkowych egzemplarzy autorskich i ten przesłany oferuję Panu. Książka została zapakowana zanim napisałam dedykację.

Tej paczki z lekarstwami jeszcze nie otrzymałam, ale już się na nią cieszę. Witaminy bywają potrzebne B i C, rzadziej D – proszę gorąco podziękować tym, co się tą sprawą zajęli. Może mam przesłać w zamian jakieś książki? Tam chyba są katalogi o wydawnictwach krajowych.

Załączam moja fotografię sprzed dwu lat. Wtedy tak jeszcze wyglądałam, ale ostatnio bardzo się postarzałam, na co i czas. Wiosnę mamy w tym roku niezwykle zimną. Tak że dotąd zdarza się konieczność palenia w piecach. Ale tak jest podobno na południu Europy. Lekarstwa są potrzebne nie tylko dla mnie, ale i dla moich bliskich, m.in. dla pana Stanisława, (ojca Jerzego), którego Pan nie zna, ale o którym każdy ze wspólnych znajomych Panu opowie. Ma on 81 lat, ale w świetnej formie przetrwał wszystkie nieszczęścia i przygody czasów wojennych, teraz jednak siły jego fizyczne wątleją i podtrzymanie ich wymaga różnych środków.

Łączę serdeczne pozdrowienia Maria Dąbrowska

Drogi Panie Tadeuszu – Dziękuję Panu za list z 8 października i przepraszam za tak opóźnioną odpowiedz, ale miałam okres ciężkich dosyć chorób śród moich bliskich, co długo zaprzątało mi czas i gniotło serce.

Pyta Pan o moich wojennych wychowanków, ale z tytułu, jakim Pan ich określił – inżynier i artystka – wnoszę – że musiałam już o nich Panu pisać. W samej rzeczy są już dorośli, choć wyglądają młodziusieńko. Jurek skończył liceum jako jeden z najlepszych uczniów szkoły z dyplomem przodownika nauki, jest na pierwszym roku Politechniki i.. pali fajkę, choć nie ma jeszcze skończonych osiemnastu lat. Ela jest na drugim roku Akademii Sztuk Plastycznych, zamierza specjalizować się w konserwacji dzieł sztuki. Oboje mają stypendia. Są piękni, zdolni, rozsądni i zaradni. Rzadko ich teraz widuję, bo są jak wszyscy zresztą, bardzo zapracowani, ale stanowią dla mnie towarzystwo nie tylko miłe sercu, lecz zajmujące, co nie zawsze starsi mogą o istotach w tak młodym wieku powiedzieć.

Prośbą o „Geniusza sierocego” sprawił mi Pan i teraz kłopot w tym sensie, że nie mogłam Panu tej książki przesłać. Mimo że bardzo bym chciała. Mam tylko dwa egzemplarze, a o istnieniu innych powątpiewam; a w każdym razie trudno by mi było trafić na kogoś, kto to może posiada. Książki tej bowiem wyszło przed wojna tylko 500 egzemplarzy, a teraz nie była wznawiana. Za to wyszły już trzy wydania „Nocy i Dni” w łącznej sumie 45 tysięcy egzemplarzy i trzy wydania „Ludzi stamtąd” w 30 tysiącach egzemplarzy. Mogłabym może przesłać napisany po wojnie dramat „Stanisław i Bogumił” (o Bolesławie Śmiałym, arcybiskupie Bogumile i biskupie Stanisławie), który też nie był grany i wyszedł tylko w książce. Ale ten drugi dramat był przesłany kilku osobom w Paryżu, Bernie, i bodaj w Anglii, więc chyba gdzieś tam istnieje. Może ma go Pani Marynia. Zdrowie nie zawsze mi dopisuje. Pracuję dużo ale mało efektownie, bo zamierzyłam wielką (rozmiarami) rzecz, z której nie wiem, czy pomyślnie wybrnę. Jak zawsze w toku pisania, jestem co do tego pełna obaw, powątpiewania i tysiąca zgryzot „twórczych”. W początkach przyszłego roku wyjdzie zapewne mój przekład (dwutomowy wybór) „Dziennik Pepysa” który już jest w korektach.

Najserdeczniej dziękuję za pamięć i najmilej pozdrawiam, przy okazji załączając spóźnione życzenia imieninowe. Maria Dąbrowska

Drogi panie Tadeuszu – po powrocie z miesięcznego pobytu we Wrocławiu zastałam w domu paczkę od Pana z przemiłymi smakołykami oraz taśmą do maszyny. Przyjmuje paczkę w charakterze spóźnionego daru „od św. Mikołaja” czy gwiazdkowego, a dziękuję za nią nade wszystko i z całego serca, jako za znak i dowód przyjacielskiej pamięci. Bo jeśli idzie o tzw. potrzeby życiowe, to wszystkie zawarte w paczce rzeczy można tu dostać w każdej ilości, a nabywanie ich nie przerasta moich możliwości finansowych. Muszę jednak przyznać, że wszystko – od czekolady zacząwszy, a na taśmie skończywszy – jest w najwyborniejszym gatunku.

Nie odzywał się Pan do mnie już dobre parę lat, więc tym bardziej miło mi, że Pan sobie o mnie przypomniał. Chętnie dowiedziałabym się czegoś o Pana obecnych losach osobistych.

Jeśli pana interesują losy dzieci mego brata, które wychowałam w czasie wojny i dla których pomoc tak wzruszająco zorganizował Pan śród kolegów z Oflagu, to są już oczywiście dorosłe, a raczej - dorastające. Chłopiec kończy w tym roku liceum i ma zamiar iść na politechnikę.

Dziewczyna jest w wyższej szkole plastycznej. Oboje są ładni, zdolni i świetnie się uczą. Ojciec ich wrócił w 1946, jest obecnie urzędnikiem Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych. „Dzieci” mieszkają wiec z rodzicami, tu w Warszawie, ale i nadal im pomagam. Raz jeszcze dziękuję najczulej za pamięć, przesyłam wyrazy szacunku i serdeczne pozdrowienia.

Maria Dąbrowska

Kochany Kazimierzu,

kwituję odbiór 2 twoich listów – jeszcze ze Stafford. Nie odpisywałem zaraz, bo – uwierz- mam zupełne urwanie głowy. Od paru dni porządkujemy Dom, a prócz tego i inne sprawy siedzą człowiekowi na karku. Trzeba jeździć: jedna sprawa to pół dnia. Więc nawet wieczorem nie chce mi się siadać do listów. Cała wtedy uciecha, że jest spokój i nie trzeba pędzić autobusem albo kolejką. Do Calveley nie napisałem nawet jednego listu, a przecież winien im jestem wdzięczność, bo to byli dobrzy ludzie.

Słuchaj, uważam, że powinieneś natychmiast zgłosić się o pokój w Domu. Pojedynczych już nie ma, ale jest w planie przepierzenie dwu pokojów. Na wszelki wypadek powinieneś się w tym względzie zabezpieczyć.

Nie wiem, czy uwierzysz, ale żyję tu za pożyczoną forsę, choć nie mówię o tym nawet Gustawowi. Czekam jak zbawienia najbliższej gaży. Któregoś dnia z lękiem liczyłem – załatwiając różne sprawy na mieście – czy starczy mi 6 pensów na autobus do domu. O tym nikomu ani mru-mru.

Wpadnij tu kiedy! Pamiętaj: natychmiast napisz podanie o jednoosobowy pokój. W nagłówku podania umieść: Zarząd Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, ale list przyślij na mój adres, bo ja te rzeczy później przedstawiam Strońskiemu. No i pisz, a najlepiej – przyjedź.

Ściskam, bądź zdrów Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

odpisałem – kiedy to było? Miesiąc temu, dwa – czy 2 lata? I jak uciął, odszedłeś od słuchawki. Bardzo często pyta o ciebie Naglerowa i Gustaw – odpisuję: nic nie wiem, przestał pisać, sam się niepokoję. Właśnie dzisiaj rano odpisałem – znowu tak samo – Herminii, a chyba w godzinę dostałem Twój list. Absolutnie nie mam pewności, że odpiszesz – może znowu nadejdzie jaki ułomek listu na Wielkanoc. To zdanie – to tylko tak, bo przecież muszę jakoś ulżyć sobie i sprawić Ci wygawor. W gruncie rzeczy dobrze, żeś odpoczął.

Nareszcie zobaczę choć jedną starą gębę. To „starą” to wcale nie przytyk do naszego wieku, ale uciecha ze starych, złotych czasów. 4 Grupa Dywizyjna – teraz to się już inaczej nazywa – to nasza obozowa stolica, w pobliżu której mieszkamy. Najprawdopodobniej przydzielą Cię do naszego obozu, z czego powinieneś się cieszyć, bo na Calveley narzekać nie można. Tu jest w zasadzie dobrze. Demobilizacja odbywa się w Fulton – to jest jeszcze bliżej nas. Nie wiem, jak Tobą pokierują – w każdym razie wsiadaj natychmiast na autobus i w dyrdy do mnie się melinuj. Ja tu – uważasz – jestem pewną „figurą”, bo prowadzę bibliotekę, piszę kronikę – właściwie nie piszę, za co będę miał chyba wkrótce opr. i urządzam wizyty londyniaków: w poniedziałek był Mackiewicz. Po ostatnich przeprowadzkach dostałem osobny pokój, ale od paru tygodni jestem tak zajęty, że do „domu” przychodzę – jak np. dzisiaj – około 7. Napaliłem niedawno w piecu i piszę ten list. Cokolwiek o swoim angielskim czy francuskim losie postanowisz, natychmiast po przyjeździe do nas zapoznaj się z tzw. memorandum, które wyszło niedawno i dotyczy najróżniejszych możliwości – jak się urządzić w ramach PKPR. Bo może korzystniejszą dla Ciebie okaże się nie demobilizacja, ale któryś z tych schematów, które to memorandum obejmuje. Z niczym się nie spiesz, tu nikt się nie spieszy. Król płaci i wcale – jak dotąd – nie jest niecierpliwy. Tu jest zupełnie inne tempo i na ogół nie ma spraw „nie cierpiących zwłoki”.

Sprawa Domu Pisarzy. Z ostatnich listów Gustawa i Naglerowej widzę, że są nareszcie u mety. Herminia parę dni temu pisała, że za godzinkę idzie oglądać ów dom, który już wybrali i lada dzień kupią. Przecież jak przyjedziesz, a dom już kupią – będziesz się mógł tam urządzić. Może nawet wtedy już razem tam wyjedziemy, bo mają mi dać jakąś posadę palacza czy sprzątacza.

Kursów tu jest do diabła. Ale tak bardzo – to się do nich nie palą, choć niektóre – np. rolniczy – są dość wypakowane ludźmi. Najczęstsza i chyba najsłuszniejsza postawa – to działanie na zwłokę, powoli, powoli, tu w Anglii nikomu z głodu nie dadzą zemrzeć. Piszesz, że ci się do czegoś tam „pali”. Ja już takiego czasownika nie rozumiem. To zostało zastąpione przez „bez pośpiechu”. I to jest nawet zdrowsze.

No, nareszcie pokażę ci Chester – jak z ilustracji do Pickwicka. Aż mi raźniej, że tu ściągniesz niedługo. Uważasz – o 9 pójdziesz na śniadanko, o 12 – na obiad, o 6 na kolację, kawka w NAAF, piwko w barze oficerskim, parę żartów z panią Krysią, gazetki w klubie, spacerek – i kimonko. Zupełnie jak u Reja. Wypożyczysz sobie parę książek w bibliotece dyrektora Sułkowskiego – ku większej poczciwości życia. Zobaczysz – jak odpoczniesz. Ja tu oczywiście żartuję, ale w tych żartach jest sporo prawdy. Na pewno zaczniesz pisać. I będzie O Key. Mój drogi, na życie jest tylko jedna rada – zgodzić się na nie. Reszta – naprawdę furda. Jadąc tutaj – bądź dobrej myśli. Świat jest zasadniczo przyjemny, a z resztą już wkrótce wiosna. Tutaj jest taka zieleń, że nie sposób być przy niej w złym humorze i swoim kwasem wszystko zaprawiać. Chciałbym, żebyś na swoje imieniny był już u nas.

Tadeusz

Droga i Kochana Pani,

Tak, jestem teraz zajęty, że już nie jakieś „górne i durne” humory, ale po prostu brak czasu nie pozwala mi usiąść spokojnie i napisać parę listów do najbliższych mi ludzi. Ostatnio miałem na karku wieczór Mackiewicza. Był wczoraj. Mówił o polityce angielskiej. Odczyt się podobał, znowu na jakiś czas mają ludzie temat do gadania. Na kolejne – przynajmniej w naszym projekcie – jest Ciołkosz, którego zalecał i Mackiewicz. Za parę dni napiszemy do niego. Może się zgodzi. Później mam w planie ze dwa wieczory literackie. Jeden chyba wypełni Gustaw z Balińskim, bo się wybierają w świat jak kuglarze – drugi – kiedyś Pani obiecała, że odwiedzi nas. Akurat wtedy będzie cieplej, więc tak podróż jak i pobyt śród nas nie odbędzie się pod znakiem mrozu i zimy. A tu wiosną jest bardzo ładnie. Odpocznie Pani u nas. Tak nawet być powinno. Troski nie lubią zmiany miejsca, bo te nowe miejsca najczęściej je wypłaszają. Dlatego na złość kłopotom trzeba się ruszyć, zobaczy Pani, że odejdą z nosem na kwintę. Taka już jest ich natura. Najwięcej boją się wiosny, ptaków i spokoju. Więc trzeba im dawać – jak tylko można – takie pożywienie. Wtedy i sumienie spokojne – bo się przecież nie podsuwa mu trucizny – i pożytek, bo od takiego jadła odlatują. Choćby z tego powodu powinna się Pani zdecydować na krótki wyjazd w nowe, wiosenne miejsce. To jest najlepsze lekarstwo, które przepisuję – z natychmiastowością użycia. Skład główny tego leku: Calveley Anfield Camp. W prospektach rysujemy łąki, dwa małe, ale śliczne jeziorka, które już się budzą i drzewo, całe obrośnięte bluszczem – jest takie – po którym biega chyba Puck – jak wiewiórka. Jak idę w tamtą stronę – to mówię, że idę „do drzewa Szekspira”.

Z Mackiewiczem mięliśmy trochę pociechy, bo to sapiący słoń. Walił w politykę angielską jak w bęben, a na pytanie – co myśli o wojnie – powiedział, że najlepiej stukać w palce: będzie wojna, czy nie będzie? Było z tego na sali dużo wesołości.

Mrozek zelżał, już tak nie kłuje, wczoraj i dzisiaj było nawet trochę słońca – wszyscy się od tego weselili. Noc też idzie pogodna.

Pytała Pani o Kazimierza. Po wielkiej przerwie odezwał się – jeszcze w styczniu – pisałem dwa razy do niego, później znowu zamilkł – i znowu nie wiem co się z nim teraz dzieje. Nie jestem pewny czy mieszka na starym miejscu, więc tak jakoś schodzi i nie piszę. Bardzo mnie ten jego los niepokoi, chciałbym mu w czymś pomóc – sam nie wiem – jak i czy to pomoże. Czuję, że się bardzo dręczy. I po co? To samo pytanie stawiam i Pani troskom. Bardzo proszę, żeby się Pani nie martwiła. Wiem, że się Pani martwi i o nas. Ale przecież jakoś żyjemy i znowu nie tak strasznie ostatnio. Proszę zapalić sobie teraz połówkę papieroska i powiedzieć: nie ma sensu się martwić. Sens jest tylko w spokoju.

Najserdeczniej pozdrawiam Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu,

Teraz z kolei ja nie pisałam. A może właśnie Pan winien mi odpowiedź? Zagubiłam się w rachunku rewanżowym, zajęta przez ostatnie tygodnie pobytem mojej siostry i na zmianę jej kłopotami, zatem wspólnymi. Za godzinkę idę na zebranie Zarządu, które będzie jednocześnie obejrzeniem domu. Toczą się właśnie pertraktacje i być może wyniknie coś z tego. Byłby to dom-willa, więc bardzo dostojnie, w sam raz dla pisarzy.

O dalszych losach tej żmudnej sprawy, doniosę.

Byłam onegdaj u lekarza i posłusznie (pierwszy raz w życiu) zażywam przepisane lekarstwa. Miejmy nadzieję, że mnie to podniesie co najmniej na duchu, bo w poprawę zdrowia nie bardzo wierzę.

Jakże z tym przyjazdem Pana do Londynu? I czy Sowiński przyjedzie, czy też postanowił inaczej? Pytam z ciekawości, rzecz prosta – życzliwej dla p. Kazimierza. Słyszałam, że mocno nacierpiał się we Francji i że ugrzązł na wsi u przyjaciela. Gustawów dawno nie widziałam, ale wiem, że Gustaw wystąpi z jakimś przemówieniem czy referendum na socjalistycznej imprezie. Na ogół dość tu ponuro, a może tylko ja sponurzałam i popadam w apatię. Pisanie raczej na martwym punkcie. Coś tam dałam do „Wiadomości”, coś muszę sknocić na gromadny wieczór pod wezwaniem „Pochwała mowy polskiej”. Może jednak uda mi się z tego wykręcić, bo nie wiem jak do tego podejść, ani nie lubię publicznych „występków”.

Co zrobił Gustaw z wierszami Pana? Czy dał do „Wiadomości”? Jak się Panu podobały wiersze Łobodowskiego i Wierzyńskiego w ostatnich numerach tychże „Wiadomości”? P. Grydzewski zaprosił mnie do udziału w ankiecie: Jaka książka zrobiła na mnie w ostatnich latach największe wrażenie? Trudno było wybrnąć z tego, bo nagle uprzytomniłam sobie, że właściwie – żadna książka nie zrobiła na mnie piorunującego wrażenia. Nie jest to zblazowanie, ale znowu – depresja, smutek, bezradność. Tyle spraw mnie obchodzi i tyle losów ludzkich sprawia mi troskę, że książki zeszły jakby na margines. Niedobrze, że tak jest ze mną. Nie zdawałam sobie z tego sprawy, że jest aż tak źle, aż dopiero ten wymysł Grydzewskiego uprzytomnił mi wszystko. Zagnębiam się więc i tym, bo to przecież coś znaczy, na coś wskazuje.

Drogi Panie Tadeuszu, niechże pan napisze coś przyjemnego o Sobie, żeby mnie pocieszyć. Pewnie Pan marznie od kilku dni, bo ta niespodziana zima zastała nas już przygotowanych na wiosnę. Narzekam mocno na nieżyczliwość przyrody, bo u mnie w pokoju raczej chłodno.

Na cóż to jeszcze ponarzekać? Niech się Pan nie śmieje ze mnie, że szukam pretekstów. Ja to biorę wszystko na serio.

Bardzo serdecznie Pana pozdrawiam i zasyłam słowa przyjaźni. Herminia Naglerowa

Kochany Kazimierzu,

tyle jest spraw do obgadania, że sam nie wiem, od czego zacząć. Niech przypadek kieruje kolejnością rzeczy. A więc – kartę świąteczną dostałem, ale była bez adresu. Ktoś mi opowiadał, że Piaskowski wrócił do kraju – i t tego powodu nie byłem pewny, czy mieszkasz na starym miejscu. Parę dni przed twoim listem rozmawiałem przygodnie z jakimś znajomym Wedowa (nie pamiętam nazwiska). Otóż ten jegomość wrócił z Francji i mówił – bo go o to pytałem – że widział się z tobą i że wracasz do Brukseli. Niedługo potem przyszedł twój list – i teraz wiem, co i jak.

Siedzę na starym miejscu, ale wkrótce złoże podanie, żebym mógł mieszkać w Londynie. Cała ta historia potrwa jeszcze jakiś czas, więc nie jest wykluczone, że się zobaczymy w Calveley. Dużo przemawia za tym, że skierują cię tu do nas.

Sprawa Domu dla pisarzy – pamiętasz od kiedy to się ciągnie, jest nareszcie na bezwzględnie dobrej drodze. Mam w tej chałupie dostać jakąś robotę administracyjną, czy po prostu porządkową, bo wtedy będę mógł tam nie tylko mieszkać, ale i czerpać z tego znikomy, ale niby „dochód”. W ogóle te „dochody” stały się ostatnio ważną troską. Kieszenie pustoszeją, więc ludzie oglądają się za sprawniejszym dorobkiem. Naglerowa gra na poolu i w listach domaga się, aby prosić Boga, żeby wygrała. Krystyna zarabia trochę jako modelka. Gustaw w kropce, bo od stycznia rozstał się z Giedroyciem, więc odfrunęła i pensja. Planuje wypady odczytowe po obozach, ma jeździć z Balińskim. W Londynie byłem w październiku na pełnym urlopie (12 dni) i w grudniu na zebraniu Związku (3 dni). Rozmawialiśmy prywatnie o tobie, bo wówczas miałeś wracać. Nikt tego nie miał ci za złe, wiązał to z namowami Romana. W grudniu było już wiadomo, że zostajesz. Było mi przykro, że aż strach, że o niczym nie wiem i że ci w niczym nie mogę pomóc. W Londynie zawadzałem często o dom Herminii i Gustawów. Dla Naglerowej mam coraz większy szacunek – tak żyje mądrze i tyle od niej korzystam. Gustawowie mieszkają teraz u Ciołkoszów. Jak mnie kiedyś zaczęli oprowadzać po znajomych – to okazało się, że ten Londyn jest polskim miastem, tyle w nim naszych domów.

Z „Orłem” jakoś wypalił się kontakt. Dostałem kiedyś list od Rayskiego (już go tam podobno nie ma), coś tam sobie wzajem obiecaliśmy, ale nic im nie posłałem, bo jesienią była u mnie posucha, trochę chorowałem, później urlop – i tak schodziło. Przyparło mnie, jeśli chodzi o pisanie, dopiero w grudniu. Zrobiłem sobie parę wierszy. Wyślę ci je – niedługo.

Bardzo mam na sumieniu Pankowskiego. Przysłał nawet życzenia świąteczne, a ja – nic. Jeżeli korespondujesz z nim – wytłumacz mu, że to nie z żadnej niechęci. W najbliższej przyszłości odrobię wobec niego wszystko co zaległe.

Czy masz kontakt z Giedroyciem? Posłał mu Gustaw moją „Obronę Justyny” – ja znowu wycisnąłem ją od Giedroycia, żeby jeszcze trochę poprawić – a miała iść w styczniowym numerze „Kultury”. Przepisywałem ją dzisiaj do drugiej w nocy, wyślę jutro i aż się Giedroycia boję, bo prosił o pośpiech, a ja zwlekałem. Jeśli chodzi o PKPR, to ostatnio wyszły nowe zarządzenia, ułatwiające przebywanie poza obozem – z zachowaniem uposażenia.

Kazimierz, wiem, że gdyby przyszło do szczerej rozmowy, to nawet tych parę rzeczy starczyłoby na piękną rozmowę. A przecież to nie wszystko. Więc za parę dni znowu napiszę. Tylko ty pisz.

Bądź zdrów, ściskam Tadeusz

Droga i kochana Pani,

Rachunek sumienia musi być tym razem trochę obszerniejszy, bo bez tego będzie wyglądało – że ot tak sobie – nie pisałem. A więc najpierw – zebrało mi się na wiersze. Zajęty nimi żyłem nieporządnie, zaniedbując wiele ważnych rzeczy. Po pierwszej radości z pisania, prawem odwetu przyszło co innego, ból zębów. Ale taki koncertowy, „szarpany w dziąsło” nawet na listy z Londynu spoglądałem jak na marność. Później, zgodnie z umową, napisałem do pana Kisielewskiego w sprawie jego odczytu u nas. Czekałem na odpowiedź, po której miałem pisać do Pani – i mając już jego termin, zaproponować datę Pani wieczoru autorskiego. Do dzisiaj nie ma od niego listu – sam nie wiem co się dzieje.

Tak w skrócie wyglądał czas od mego ostatniego listu do Pani. Napisałem tylko jeden list do Gustawa. Ale i on teraz zamilkł. Miałem natomiast wiadomość od Sowińskiego. Właśnie wczoraj – z Paryża.

Z powrotem do kraju zrezygnował, zapowiada przyjazd na wyspę, bo tu ma się zapisać do PKPR’u.

Pobyt w Paryżu uważa za najgorszy okres w swym życiu – tak żył niespokojnie i tyle się tam nagryzł całą tą sprawą powrotu, zaognioną przez Kołonieckiego.

Nowe zarządzenia PeKaPeRowe, o których w skrócie pisałem kiedyś, wchodzą w życie 15 stycznia 1948 ale zakomunikowano nam, że podań jeszcze nie można składać. Mają na dniach nadejść jakieś instrukcje „wykonawcze” i dopiero po nich otworzą się praktycznie te wszystkie „wrota do raju”.

Tymczasem mieliśmy tu skaranie boskie z deszczami i wichurą. Był prawie koniec świata. A dzisiaj jest zupełnie wiosna. Słońce i tak jakoś świeżo.

Proszę Pani, niechże się Pani na mnie nie gniewa i napisze.

O wszystkim – co się u Pani dzieje.

Ja mam dzisiaj służbę stróża nocnego a wieczorem idziemy do teatru, bo przyjechali z „Freuda teoria snów”. Aż mi trochę lżej, napisałem ten list, który powinienem wysłać już dawno.

Najserdeczniej pozdrawiam Panią i proszę o amnestię.

Tadeusz

Przed chwilą wróciłem z komendy, gdzie mi major Radajewicz przekazał pozdrowienia od Pani. Wchodząc do domu, zapaliłem sobie papierosa, żeby było jeszcze suciej od dobrej myśli. W ogóle mam dzisiaj dobry dzień. Niechże i Pani się nie martwi.

Droga i kochana Pani,

Wczoraj byłem na świątecznej herbacie u Gustawa, a dzisiaj – właściwie w tym liście – u Pani. I mówię: dużo zdrowia, dużo dobra i dużo radości. Tej radości zresztą sama Pani mnie uczy. Wigilie mięliśmy pakowną od żarcia i od „krzepiących” przemówień. Oczywiście to pierwsze bardziej nam wychodziło na zdrowie. Same natomiast święta były przerażająco puste, wszystko pozamykane nawet nie było gdzie się napić herbaty. Ludzie chodzili osowiali jak rzadko. Dobrze, że to wszystko już przeszło. Przed świętami mięliśmy odprawę, na której zakomunikowano nam następujące rzeczy: można otrzymać 6-cio miesięczny płatny urlop na poszukiwanie pracy, można uzyskawszy bezpłatna praktykę – pobierać uposażenie albo wziąć to uposażenie za 4 miesiące i w ogóle wypisać się z PKPR. W ten sposób mój wyjazd z obozu nabiera realnych możliwości. Prośbę o to złoże jeszcze przed Nowym Rokiem. Niech się dzieje wola nieba! Widać że doszli do rozumu i nareszcie są i chcą rozładować obozy, maksymalnie ułatwiając ludziom urządzenie sobie życia. Na ogół jest z tych nowych zarządzeń – zadowolenie. Trzeba jeszcze mocniej pobarować się z życiem poza obozem. Dosyć tego dobrego! Dobrze zdaje sobie sprawę, że to „nowe” życie będzie jeszcze trudniejsze, ale najwyższy czas je zacząć. Formalności na pewno potrwają jeszcze jakiś czas, ale psychicznie odrywam się już od obozu i bardzo dobrze mi to robi. Poza tym nic tu nowego. Dość ciepło, ale przepaduje i wieje. Najgorsze, że nie ma tu nikogo z bliskich ludzi i dlatego ta pustynia jeszcze bardziej dokucza. Ale, proszę pani, chojrak jestem i myślę, że wszystko będzie dobrze. Jeszcze sprawa; wysoki Zarząd związku chyba krzywo się patrzy na tych, co jeszcze nie popłacili składek. Ale w czasie zjazdu nie mogłem sobie na to pozwolić – po prostu byłoby niebezpiecznie, mając jeszcze przed sobą półtora dnia w Londynie. Prześle zaraz po Nowym Roku.

Najserdeczniej pozdrawiam Tadeusz

Droga i kochana Pani,

Pięknie dziękuje i za list i za wszystko w nim zawarte. Na „Naganę przy raporcie” nie sposób się nie zgodzić — i instancja i jej słuszność jest bezdyskusyjna. Gorzej tego wszystkiego nauczyć się praktycznie! Ale to prawda, że my nic nie posiadamy. Tylko zdaje mi się, że na to nie znajdzie człowiek w sobie zgody nigdy. Niezgoda na coś - to jedno mamy. Jak się nic nie ma, to trudno się tej niezgody wyzbyć, bo tylko ona została. To jest bardzo uczciwe „bogactwo”. Lepiej więcej o tym nie mówić.

Serce można „postawić na nogi”, nie przejmując się jego doraźnymi nieporządkami, ale że trochę więcej - niż Pani to robi - trzeba o nie zadbać - to fakt. Żeby wydobrzało trzeba my pomóc. A Pani pali i pali sam wiem dobrze, jakie z tego wychodzą szkody.

Nie wierzę, żeby nie pozwoli pani mieszkać w Londynie. Ale ten obóz, o którym Pani wspomina, to chyba nasz. My właśnie jesteśmy Holding Unit’em zgadza się, że koło Chester, o drugim takim obozie w tym rejonie nie wiem. Niedawno zajechało do nas trochę Pestek ze swoją Przeorychą – Czekaja na resztę. Narobiły bałaganu, zabierając dla siebie najlepsze mieszkania, stale im wszystko mało – nasza Komeda ma z nimi urwanie głowy. Uchowaj Panią, Boże, przed życiem obozowym – ale wszystko wskazuje, że straszą Panią Calveleyem. No a ten Dom dla pisarzy- czy on nie może być deską ratunku? Zresztą, proszę Pani. Niedawno, w zeszłym tygodniu, wyjechało od nas parę osób właśnie do Londynu, bo otrzymali pozwolenie na pobyt poza obozem. W tej chwili dalsze udzielanie tych pozwoleń jest jakoby wstrzymane, ale dlaczego by mieli odbierać to prawo tym, którzy już to pozwolenie mają? Jeżeli trzeba się będzie o coś takiego dowiedzieć, czy u nas czy może w Delamere (to jest nasza urzędowa stolica) - proszę zaraz napisać, wszystko załatwię, co mi Pani każe. Ale to zdaje się strachy na Lachy.

U nas od paru dni – po tych zimach – deszcze, wichury, Aż się już przykrzy. To jest jeden z najzimniejszych okręgów Anglii. Rodziny i Pestki dostają większe porcje węgla. My – raz na tydzień - na niedziele, żeby przy święcie się rozgrzać. Palimy więc piecyki elektryczne, bo po ostatnich ograniczeniach, nie sposób by było wysiedzieć. W rezultacie obóz przekroczył 300% w użyciu prądu. I tak żal i tak niedobrze. Grunt, że może niedługo, znowu wpadnę do Londynu na parę dni.

Najserdeczniej Panią pozdrawiam, Tadeusz

Droga i kochana Pani,

Ten jesienny Pani list, trochę grypowy i trochę przeziębiony dostałem już parę dni temu. Nie odpisałem zaraz, bo i u mnie było jakoś mizernie – i ciało mdłe i duch nieochoczy. Wyspiarski spleen plus polska cholera – taki alembik uderza i w serce i w głowę aż później boli i jedno i drugie. Co się zatłamsi w ciągu dnia, to się odzywa wieczorem, a wieczory są teraz coraz pakowniejsze i ho, ho – jak one umieją podsuwać wszystko, co człowiek stracił! Taki wieczór to artysta – daje koncert zapomnianych melodii w boskim wykonaniu. Wspomnienia są szkodliwe, a rzeczywistość bez mocniejszych pociech – i znajdźże tu człowiecze, mądry uśmiech bez którego nigdy się nie ujedzie. Pani to jakoś szczęśliwej potrafi i zawsze skorzej się ucieszy, choćby jarzębiną. Tak teraz jest ich pora i są coraz czerwieńsze. Muszę kiedy nimi przystroić i naszą bibliotekę. Miałem dzisiaj dwa listy od Gustawa i od Sowińskiego.

Gustaw czeka na wezwanie do Londynu, a Sowiński po rozstaniu się z „Orłem”, trochę odpoczywa w Paryżu, zanim się tam gdzieś urządzi. Powody tego odejścia są oczywiście złożone, sednem jest sforsowanie się pracą, która absolutnie nie pozwala mu na zajęcie się swoim warsztatem. Była to orka bez oddechu. Róż, a nawet spokoju to on tam na tej ścieżce istotnie nie miał. List ten dokończę jutro, bo jest późno. W obozie cisza jak makiem zasiał. Palę sobie ostatniego papierosa. Za oknem nic nie widać i przez to wydaje się wszędzie dalej. Dobranoc.

Niedziela

Dzień dobry!

W nocy lało jak z cebra, teraz wieje i gwiżdże. Musze się zwierzyć z jednej myśli, czy właściwie – ze zjawiska. Otóż w momentach, kiedy mam już dość tego piekiełka emigracyjnego, kiedy ogarnia człowieka szewska pasja – wtedy przychodzi myśl: rzucić to wszystko i wracać. Jest w takiej myśli jakaś niedobra radość, że właśnie nie wrócą pułkownikowskie i generalskie ciury polityczne, które się wypalą do cna tutaj i już nigdy nie będą straszyły w Polsce. To tutejsze wypalenie się ich jest tak ponętne, że w takich chwilach odsuwa się zdrożność – myśl o rychłej wojnie. Działa wtedy jakaś mściwa uciecha, że właśnie ja bym zobaczył jeszcze kraj, a oni już nie – choć przecież, mój Boże, może być akurat odwrotnie. I wówczas, kiedy taka decyzja na niby rośnie w człowieku, - przychodzą skądś siły, jest się mocniejszym, twardszym, weselszym. Ten psychiczny teatr ma dobra stronę, że tych sił w taki sposób wydobytych starcza … do wieczora, a to już dużo.

Dzisiaj właśnie odbywa się we mnie takie widowisko. Dekoracje są imponujące; wielkie chmury pędzą niebieskim niebem, podłoga niezamieciona, a nad stołem krąży osa i brzęczy. Taka sama krążyła zawsze nad gruszkami w koszykach straganiarskich, a potem wyjadała złote mięso owoców. Oczywiście w Skierniewicach, gdzie były najpiękniejsze gruszki i najgroźniejsze osy. Te osy czepiały się i śliwek startych już i bez puszku, który aż się przelewał od dojrzałości. No, ale dość tych owocowych wspominek. Cóż tam uradzono na zebraniu Zarządu, w sprawie wypadów w teren? Będzie w ogóle święto i radość jak Pani napisze o wszystkim.

Życzę spokoju, bo od niego wszystko zależy i szczęśliwego „poola”. Ja chyba w tym tygodniu pojadę „na pieski” – psie wyścigi Chester, na których nasi nieraz grubo zarabiają. Co mi szkodzi!

Najserdeczniej pozdrawiam i pięknie proszę o list.

Tadeusz

Droga i kochana Pani,

Miałem już pisać parę dniu temu, ale pomyślałem, że Pani może jeszcze „zażywa” wczasów. Dzisiaj list przyszedł – dobrze więc zacząłem ten dzień – Choć zdaje się, że i od dzisiaj koniec lata. Wieje na całego, chmury i chmury, deszcz wisi. Zacznie się jesień i wtedy będzie ciężej ze wszystkim. Dotychczas prawie cały boży dzień było się na powietrzu, teraz trzeba się przyzwyczajać do siedzenia w czterech ścianach. Do długich wieczorów, do ciemności za oknem i do deszczów. Dobrze było z tym człowiekowi dawniej, ale nie teraz. Święta racja, że nam pomogło lato. Jesień ma prawa surowsze, za trudne na nasze nerwy. Do Gustawów pojechać nie mogłem, ale niedługo wpadnę do nich, bo rzeczywiście blisko mnie mieszkają. Nie wiem tylko jak długo będą w Londynie. Kiedy wrócą do obozów. Sowiński pisał, w tej chwili jest już chyba w Paryżu, gdzie ma trochę posiedzieć – a później do Londynu a w dodatku coraz bardziej odbijam wewnętrznie od „Orła”. Chce nawet posłać wiersze Grydzewskiemu, ale trochę się krępuje, bo on większe rozmiary pisma i może pomyśleć, że chcę z nim współpracować tylko dlatego, że pismo nabiera rozpędu. Bibliotekę uruchomiłem w sobotę – izba schludna, urządziłem jak – ja mogłem – najprzyjemniej, tzn. – wymyłem podłogę i kupiłem trochę kwiatów. Dzisiaj wydębiłem jeszcze mały dywanik ze sznurów. Co do tego „wymijania siebie”. To - proszę Pani, ja się chwytam wszystkiego, żeby się jakoś ratować. Na pewno popełniłem przy wyborze tych pasów ratunkowych dużo błędów, ale i też wyboru dużego nie ma. Zresztą, wszystkiego czego się od dłuższego czasu imam – ma dla mnie sens owej przysłowiowej brzytwy. Jeśli chodzi o te odczyty, to czekam na jakieś konkretne warunki ze strony Szanownych Prelegentów. Podobno jeździł już w teren pan Piskow, ale nie wiem na jakich warunkach. Nie chciałbym nikomu zrobić finansowego zawodu i dlatego – orientuję się zgrubsza w możliwościach obozu, żadnych sugestii z mojej strony, chce dowiedzieć się – na jakie honorarium liczą przyjezdni i czy damy radę ich zadowolić. Za parę dni napiszę znowu, tymczasem pięknie dziękuję za list i proszę, żeby się Pani nie martwiła.

Najserdeczniej pozdrawiam

Tadeusz

List napisałem wczoraj w bibliotece, zostawiłem go, żeby zabrać później, ale później jeden z moich kolegów zabrał klucz – i nie mogłem się dostać i do książek i do listu. Stąd zwłoka. Wczoraj mieliśmy – nazywało się to szumnie – wieczór literacki. Przyjechało dwu – nazwisk zupełnie nie znałem – jeden czytał wiersze, a drugi opowiadania, oczywiście autorzy. Słabiutkie to, nie wiadomo po co – taki objazd jakichś dwu. Dzisiaj przyjeżdża Krukowski ze swoim zespołem. A za oknem jesień już na dobre

Do widzenia

Tadeusz

Kochany Panie Tadeuszu,

Kilka dni temu wróciłam z wczasów obozowych. Załatwiłam, tak mi się zdaje, sprawy poborów i kart żywnościowych. Nie wiem tylko, jak długo zostawią mnie tu w spokoju. Słowo „spokój” powinno w ogóle wyjść z obiegu, ale jeszcze ciągle posługujemy się nim, jak tymi innymi słowami, które należą do kategorii marzeń.

Jeszcze przed wyjazdem widziałam się z Gustawami, wczoraj byli u mnie z Kołonieckim i Wandą Hoffmanową. Gustaw zaaferowany, bo nie wie, jak mu się sprawy potoczą. „Kultura” ma dalej wychodzić, Instytut dalej istnieć w Francji. Nie widziałam się jeszcze z Giedroyciem, który mi sprawę włoskiego wydania „Krauzów” pokręcił. Może nawet zaprzepaścił. Nic mi się nie wiedzie na „platformie” życia, zawsze nawiązuję dobre stosunki z pogodą, względnie z przyrodą. Zatem i ja tak samo. Kiedy Pan przyjedzie na spotkanie z Gustawami? Podobno są niedaleko Pana i, jak mi mówili, próbowali Pana ściągnąć bezskutecznie.

Przyjechawszy, muszę najpierw wrócić do normy, przyzwyczaić się znowu do mojego trybu życia i poniekąd do siebie samej.

Pisałam chyba, że bawi tu Kołoniecki. Widziałam się z nim kilka razy. Coraz ciężej, po rozmowach z ludźmi stamtąd, być tutaj i w ogóle — być. Bo to, co jest tam teraz, nie jest już i dla nas, a tutaj jest nieznośnie.

Usiłuję trzymać się w ryzach, ale już nie bardzo mi się to udaje. Jestem jak w nieznanym lesie i zabłądziwszy, popadam w panikę.

Proszę mi zaraz napisać, jak u Pana. Jak te wszystkie społeczne zamiary, jak biblioteka. Zawsze mi się zdaje, że Pan wymija siebie. Czy tak? I dlaczego?

Proszę się nie gniewać na wścibstwo. Zwalniam też Pana z odpowiedzi, jeżeli to Panu sprawia przykrość.

Serdecznie pozdrawiam i czekam na list. Herminia Naglerowa

Drogi Panie Tadeuszu,

Dziękuję za list, za pamięć, za życzliwość. W niedzielę widziałam się z Gustawami, którzy wpadli na dzień do Londynu. Pewnie zaraz, jak tylko ulokują się trwalej jakimś obozie, napiszą do Pana.

Są dość skłopotani sobą, przyjaciele nastraszyli ich mocno, musiałam trochę łagodzić, a nie jest wcale tak strasznie. Zresztą, wierze, że Gustaw da sobie radę i zamieszka w Londynie.

Dziś przypadkowo spotkałam Kobrzyńskiego, który także tylko wpadł tutaj. Ma zamiar do Francji na urlop. Co teraz jest dość problematyczne.

Jutro, albo pojutrze jadę do Fozley na tydzień chyba. Dlatego pisze, żeby się Pan nie gniewał na mnie, jeżeli jakiś czas nie będzie wiadomości.

Panu Sowińskiemu posłałam opowiadanie „Wilczur”, sądzę, że go jeszcze przychwyci w Brukseli. Chciałabym wrócić do Londynu, kiedy tu przyjadą obaj z Ostrowskim. Zobaczyłabym także Pana choć na pół godziny… jak ostatnim razem. Ah!

 O „Odczytowcach” pomówię z Zarządem po powrocie dopiero. Mam wrażenie, że można to będzie zorganizować, ale byłoby dobrze, gdyby Pan ułożył program odczytów. To znaczy – jakie tematy interesują Was, czy mogą być też wieczory autorskie i.t.d.  Tak śmiesznie się stało, właśnie napisałam o tym „ruchu umysłowym” u Was, gdy już Pan o wszystkim sam pomyślał. Zdaje mi się, że powinno się udać i bardzo tego Panu życzę.

Wracając do spotkania z Gustawami: wyglądają dobrze, choć trochę zmordowani daleką i niezbyt wygodna podróżą. Jechali przez Holandię, więc inną trasą. Żal mi Włoch i tego, co już nie wróci. Gustaw bardzo rozpolitykowany i PePeeSowy, Krystyna także.

Sznarbachowski został jako filar placówki rzymskiej PPS. Zresztą przyjechał prawie cały Rzym, prócz zastarzałej tamtejszej emigracji, składającej się z rozmaitych hrabin i komtes zmumifikowanych za życia. Została placówka Juliusza Poniatowskiego (YMCA), nasze przedstawicielstwa MSZ in paribas infidelium, więc Pappe i Janikowski, oraz Międzymorze. Zostali Dipisi, czyli nasi zdemobilizowani żołnierze pożenieni w Włoszkami i czekający na wyjazd do Argentyny. Ci właśnie – to dno nędzy, barakowej i obozowej. Kończę, bo zjawili się goście z daleka, z obozu opornych.

Bardzo serdecznie Pana pozdrawiam, życzę pogody (sobie także), zadowolenia z akcji bibliotecznej i napisania czegoś dobrego.

Herminia Naglerowa

Giedroyc w Paryżu i ma trudności z wydostaniem się tutaj.

Droga i Kochana Pani,

święto dzisiaj wielkie, bo przyszedł list od Pani. W ogóle dzień ruchliwy, z bieganiną, wiadomościami – aż przyjemnie. Rano łapu-capu musiałem jechać do Delamere. Pisałem zdaje się już, że organizujemy u nas w obozie bibliotekę, jestem bibliotekarzem i właśnie pojechałem do Delamere, żeby przyjrzeć się stronie technicznej w tamtej bibliotece. Do niedzieli powinni już nam nadesłać od Filskiego te książki, mam już wzory kart książek i kart czytelników – jutro daję to do drukarni. Wybrałem sporo wartościowych pozycji, choć musiałem się zgodzić na parę książeczek (na szczęście – broszur) – publicystycznych koszałków-opałków, bo tego „życzyły” sobie „wysokie czynniki” obozu. Wszyscy się pytają, kiedy będzie otwarta biblioteka, a ja chodzę jak paw i mówię, a właściwie obdarzam odpowiedzią: „Niedługo, proszę pana”, „niedługo, proszę pani”.

Wspomina pani o odczytach. Parę tygodni temu wysunąłem projekt, żeby sprowadzać co pewien czas pisarzy i publicystów z Londynu. Postawiłem wniosek, żeby tym prelegentom dawać za odczyt czy występ autorski – po 10 funtów. Projekt się podobał, owe 10 funtów – nie. Wobec tego zmieniłem stawkę na 5 funtów i przejazd. Wątpili dalej, czy się tyle zbierze, bo jak się teraz kupi te książki i 2 aparaty radiowe, z funduszu nie zostanie nic. A nie wiadomo, czy tego rodzaju impreza chwyci. W sąsiedztwie jest co prawda parę obozów – można by publiczność stamtąd dowieźć. Proszę więc Panią bardzo o odpowiedź – co Pani o tym wszystkim myśli, może w Związku ustalicie jakieś minimum – i handel pójdzie. Rzecz warta uwagi, chociaż publiczność obozowa – to ludzie wyprani z entuzjazmu.

Z innych wiadomości. Z Brukseli wyjeżdżają w pierwszych dniach września, pisał o tym wczoraj Sowiński, że to już na mur. Niedługo, przed brukselczykami, zajrzy do Londynu Kołoniecki, który teraz jest jeszcze w Brukseli. Narzeka Sowiński, że nie mógł się z nim porozumieć, jeśli chodzi o sprawy ogólniejszej, politycznej ustawy.

Dzisiaj znowu – dostałem list od Kobrzyńskiego, który planuje wypad do Francji – miał Panią poprosić o adres Międzyrzeckiego. Mamy się jutro rano spotkać w Creve i tę historię omówić. Jeśli chodzi o mnie, to raczej nic z tego nie będzie, ale to zawsze przyjemnie chociaż pogadać o takim projekcie. Gustaw szelma zupełnie zamilkł i nie wiem – jakimi światami teraz chodzi. Czy on już jest w Londynie? Dziękuję Pani pięknie za list i najserdeczniej pozdrawiam. Proszę pamiętać o Calveley.

Tadeusz

Teraz istotnie częstszą mam radość z czytania Pani rzeczy w Wiadomościach, rzadszą w listach. Może to jednak da się jakoś pogodzić – sztuka i epistolografia.

24 sierpnia

Znowu i ja – nawaliłem z wysłaniem tego listu i zrobił się pamiętnik. Więc trzeba – jak w pamiętniku. Jest niedziela, słońce od rana, aż dusza śpiewa. Pogoda, ale nie ma jeszcze upału, bo wcześnie. U Pani też chyba świeżo od ranka i zielono od tego jesionu. Dzień dobry!

Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu,

W istocie dni wymykają się „spod rąk” i nim się zorientować, stają się tygodniami „z czubem”.

Proszę się na mnie nie gniewać, że nie jestem pilna w odpisywaniu, ale upał rozleniwia. Zresztą byłam pewna, że Pana wkrótce zobaczę, tymczasem Pan zamiast przyjechać odrabia poetyczne warty przed NAFFI. I także „tymczasem” — nie zjawiają się przyjaciele z kontynentu, choć tak ich oczekujemy. Ostrowski z Brukseli, który miał przyjechać z Sowińskim, pisał dość niejasno o tym wymarszu do Anglii. Myślę, że trochę zwlekają z powodu czekających ich tutaj kłopotów PeKaPeRowych. Przyznać im trzeba trochę racji, że się nie spieszą do tego.

List mi przerwał najazd gości. Zjawiają się dawni znajomi z Egiptu, czasem przyjedzie ktoś tutejszy, czasem dziewczęta z PSK, już zupełnie ucywilizowane. Takie rozmowy w przeplatankę, męczą.

Teraz dochodzi jedenasta (w nocy) i dopiero zamknęłam drzwi za ostatnim gościem.  Bywa jednak, że jestem sama i wtedy cieszę się, i rozżalam jednocześnie. Trudno dogodzić złym nerwom, zwłaszcza w okresie pisania, z którym (to znaczy: pisaniem) baruje się, jak z wrogiem.

Nie wiem, czy czytał Pan „Ducha” Borisa Pilniaka w „Wiadomościach”.  W tych dniach napisałem z tej samej śledczej serii „Humor nie w porę” także dla „Wiadomości”, a jutro zabiorę się do jednej dawno już obnoszonej rzeczy dla „Orła”. Pisze te drobne kawałki aby trochę odejść od powieści.

Zresztą 27 jadę do obozu w Fozley i pewnie zabawie tam tydzień, bo załatwianie spraw bez marudzenia nie jest przyjęte. Chciałbym, żeby mój pobyt w obozie był trochę odpoczynkiem, ale nie wiem, czy pogoda potrwa, czy nie nastaną deszcze i jesień. Zapowiadają jednak upały na wrzesień.

Martwię się znajomymi, którzy znowu spędzają zimę w obozie.

Może jednak ruszy sprawa Domu dla pisarzy. Są jakieś nadzieje, ale wolę nie zapeszać zdradzeniem sekretu. Oczywiście, nie rozwiąże to całego zagadnienie bytu pisarzy, ale trochę ułatwi i dopomoże.

Nie wiem, jak Gustaw da sobie radę. Jest jednak dość ruchliwy, pisze teraz dużo, więc może uda mu się uchwycić grunt. Niepokoi mnie przymus pracy, nie ze względu na mnie, bo przekroczyłam granicę wieku określoną dla kobiety. Boje się o Pana i tych innych kolegów, których mogą „dowolni” zatrudnić. Będę o tym mówiła w Związku, może coś wymyślimy, ale nie bardzo widzę te inteligenckie zajęcia w polskich instytucjach, które robią bokami. Mówi się o łączeniu firm wydawniczych, które właściwie już stanęły, bo nie mają pieniędzy, papieru i – czytelników. Z tymi jest coraz gorzej i nic się nie robi w tej sprawie. Jak jest w Pana obozie?

Czy są jakieś „intelektualne rozrywki”, odczyty, dyskusje?

Teraz widzę uśmiech Pana, piętnujący moje społeczno-kulturalne nawyki, ale intencje moje nie są takie idealistyczne. Mają już takie cechy merkantylne. Chodzi przecież o odbiorców.

Jeżeli tak dłużej potrwa, nabędę talentów handlowych i zacznę robić konkurencję Wańkowiczowi. Kto wie, czy i w Panu nie tkwi zadatki, bo dlaczego pilnował Pan akuratnie NAFFI, a nie baraku komendanta obozu, albo „tajnych” dokumentów kancelarii?

Nie snując już dalszych wniosków, proszę o cały wiersz, bo ładnie się zaczyna.

Serdecznie Pana Pozdrawiam i życzę wiele dobrego. Herminia Naglerowa

Droga i Kochana Pani,

z dnia na dzień wyczekiwałem listu i miałem już dzisiaj pisać – co się stało. Ale sobota jest łaskawa i list od Pani przyniosła. Już my wszyscy mamy teraz humory! Wczoraj pisał Sowiński – też zbity wieloma rzeczami. Myślę, że trzeba jak najszybciej tym smutkom zaradzić, wspólnie o nich pogadać, jakoś je skompromitować, by osłabić ich siłę. Sam w dodatku nawalam ze zdrowiem i nie wiem, ile jest w tym powodów nieodwołalnych i ile słabości wynikającej z tego co się dzieje dokoła. Wiem jedno: że tak dalej być nie może, że trzeba nabrać więcej siły, bo się wewnętrznie rozlecimy zupełnie. Róbcie jakieś wspólne zebrania, niech sobie ludzie pogadają, niech jeden od drugiego weźmie trochę ufności do życia i trochę więcej spokoju. Nie zbierajcie się tylko, aby debatować nad mądrościami, ale by i wzajem sobie pomóc. O naszym kochanym rządzie, nowej odmianie sławojszczyzny, nawet już nie chcę ani słuchać, ani pisać. Zrobili tak, że człowiek żyjąc na obczyźnie, nie może się nawet schronić w projekt własnego państwa, skoro już wybrał emigrację. Obiecałem sobie, że nie przestąpię progu sali, w której – jak na ostatnim zjeździe – będą zasiadali te dziadki leśne. Wybrałem emigrację nie po to, aby patrzeć, jak odżywa słowiańszczyzna zasłaniająca się generalskimi mundurami. Na żadne narodowe pacierze – kochajmy się, bo prawilniśmy nie róbmy rozłamu, bo racja stanu itd. – nie pójdę.

I dobrze, że socjaliści mogą pójść na jakieś ustępstwa. Radośniejsze życie zacznę wtedy, gdy generały odejdą od Polski. Prof. Skoński jest czarującym i czcigodnym staruszkiem (wyobrażam sobie jak by mnie rugnął i wyśmiał po swojemu za tego „staruszka”), ale nie można wszystkiego załatwiać ewangeliczną dobrocią. Cieszę się, że tamci przyjadą – i z Rzymu, i z Brukseli – szczególnie Gustaw jest pożyteczny ze swoją zimną krwią. On najlepiej kompromituje moje niepokoje. Wszyscy przyjedziemy do Pani, a ja już będę mógł być przewodnikiem i będę wiedział, jak jechać kolejką do Barons Court. Szczęśliwe nazwy tych stacyjek! Nie rozumiem, jak można mieć w Londynie złe sny. To są wszystko skutki tych zmartwień, które – jeśli się przepłoszy, to i takie sny miną. Znana psychologia troski i snów. Nie wiem, czy już Pani pisałem o tym, że zgłosiłem się na żniwa do Anglików. To taki zaciąg ochotniczy – bez wynagrodzenia. Ale się trochę pobędzie poza obozem. Znowu nam zmniejszyli racje żywnościowe, wyżywienie więc teraz mamy nędzne, mimo, że do kasyna dopłacamy. We wszystkich moich troskach tkwi jedna szczęśliwa planeta: to myśl, że chyba już w tym miesiącu wpadnę do Londynu. Ale będzie genialnie! Słońce się wywzięło, jest weselej, aż muszę zapalić sobie papierosa. Kłopotów jest, proszę Pani, sporo, ale nie można dawać im zbyt dużo głosu. Bo się stają zarozumiałe w swojej ważności. Czasami boją się – w porę i z uśmiechem zapalonego papierosa. O, już jest więcej słońca, nawet za oknem. Więc proszę się nie martwić.

Najserdeczniej pozdrawiam Tadeusz

4 sierpnia

List zaczyna przybierać formę dzienniczka. A wszystko dlatego, że wczoraj zrobiłem małą wycieczkę do Chester i nie wysłałem na czas poprzedniej kartki. W Chester zupełnie przypadkowo trafiłem na zabawę, czy jak to nazwać – co mi bardzo przypominało nasze majówki strasockie. Nad rzeką grała orkiestra Armii Zbawienia – oczywiście dęta – zrobiło się słonecznie, trzeba było w tym cieple pić lemoniadę i jeść lody. Ludzi jak na odpuście, cieszą się z byle czego, na rzece wielkie motorówki z wycieczkowiczami, tylko że nie do Młocin i jakiś staroświecki walczyk. Prawie jak u nas, tylko, że ludzie cichsi, nie śpiewali na łodziach „za rok, za dzień, za chwilę …” Takie wycieczki są bardzo potrzebne, bo w obozie można obrosnąć pleśnią. Później się wraca jak z lasu w Skierniewicach i naraz cała ta uciecha ginie w bramie obozowej. To jest chyba psychologia wszystkich bram obozowych. Nie wpuszczają radości. A dzisiaj znowu pochmurno, trochę pada, tylko, że chmury są niskie, ruchome i może to przejdzie. Pogoda często jest łaskawsza od ludzi i czasów.

Za parę dni napiszę znowu.

Do widzenia Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

o, to rozumiem. Idę rano na pocztę, na wierzchu kupki listów znajduję list od ciebie i od razu widzę po wadze, że będzie co czytać. Czytam więc po drodze, prawie włażę na płot, kończę w domu. I zaraz z uciechy odpisuję. Poczekaj – skoczę tylko do sklepiku po papierosy i zacznę na dobre pisać tę epistołę. Cholery te Angliki!

Jak już chyba wiesz, od paru miesięcy papierosy – jak się to mówi – skoczyły w cenie, i to porządnie, czy raczej nieporządnie. Wczoraj ogłosili w gazecie, że Zaopatrzenie wycofuje z rynku pewne gatunki papierosów. Byłem w sklepiku angielskim – cholery wycofali najtańsze, choć dobre, które się właśnie paliło po tej zwyżce cen. Żeby jeszcze trochę powiedzieć o pokrewnym temacie: znowu zmniejszyli nam porcje żywnościowe. Są po prostu śmieszne, tak że mimo naszych dopłat do kasyna, żarcie staje się coraz podlejsze i skąpsze. Kawałka mięsa nie uświadczysz, z tego „mięsa” co dają mogą zaledwie zmajstrować w kuchni jakiś sos z drobinami mięsnymi i oblewają kartofle. Befsztyki, na które sobie pozwalałem w Londynie – takie, uważasz, aż wypukłe od smażenia, krwiste, z kopą złotawej przetłuszczonej cebuli – miam, miam – wspominam jak legendę. Można je dostać z karty w Ognisku Polskim, gdzie jak przyjedziecie i wy, i ja będziemy je chyba rąbali w krzyże.

+

Upały są i u nas. Zapisałem się na żniwa do Anglików. To taka pomoc żniwna, ochotnicza – bez wynagrodzenia. Będziemy pracowali sporą gromadką – gdzie i kiedy, jeszcze nie wiem.

+

Wspominasz o zmartwieniach, że nie ma kto pisać. Że w stosunku do niektórych ludzi są przeszkody natury politycznej. Tak, to święta prawda, i nawet ja, w swoich mysich proporcjach, też zdaje się ustawię między wami i sobą taką przeszkodę. Korzystam z tej mojej przerwy zdrowotnej i uważniej o tym myślę. Bardzo mnie boli ta wasza skwapliwość w prezentowaniu nowego rządu – durnego i humorystycznego. Tą drogą andersowską daleko nie ujedzie i pogubicie sporo ludzi po drodze.

+

Tydzień temu strasznie się pożarłem z jednym AKowcem o Bora. Nie rozmawiamy. Wczoraj pokłóciłem się z drugim jegomościem, ale zdaje się, że rozmawiać będziemy. Niech mnie wpuszczą do Londynu – przepędzę to draństwo, tę sławojszczyznę. Miałbym siłę na to i chyba dobrze bym to zrobił.

+

Coraz lepiej rozumiem rewolucjonistów.

+

Gwoli sprawiedliwości: nie mieszkam przecież w beczce śmiechu. Mam pokój dwuosobowy, z froterowanym linoleum, z komodą i fotelami z brezentu. Mój towarzysz nie uznaje porządku, więc co parę dni ogarnia mnie szał porządku i wtedy froteruję. I mam jeszcze osobny stolik. Ale to nie jest życie.

+

Dlaczego nie przysyłają mi forsy za „Trzech poetów”? Jak wy prowadzicie te rachunki?

+

Co spojrzę na twój list, to aż mi dusza rośnie. Prawie na 3 stronach! Sam nie wiesz – jak mnie to stawia na nogi.

+

Czy czytałeś „Pod prąd” z datą 20 lipiec? Cudownie obrobili Grabowskiego, powinniście pewne fragmenty przedrukować.

+

Słuchaj, czy pisał do ciebie Adam? Bo jakoś – jak kamień w wodę, a chyba się przecież umówiliście, że napisze.

+

Czekam jak zbawienia na ten wasz przyjazd, bo wiele rzeczy jest do obgadania. Najprawdopodobniej (cholerne słowo!) kupię już sobie do tego czasu cywilne ubranie i w nim się zjawię na spotkanie „wielkiej trójki” w Londynie.

+

Nic nie piszesz, że dostałeś moje poprzednie listy. Przecież ja piszę do ciebie często – czyżby ginęły po drodze? Za parę dni napiszę znowu – ale i ty pisz.

+

Kołoniecki już chyba jest w tej chwili u ciebie. Dzień dobry, panie Romanie!

Bądź zdrów Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu,

Za list i widoczek bardzo dziękuję. W istocie jestem teraz mniej pilna w pisaniu listów, ale nie tylko z powodu upałów, które zresztą mają się ku końcowi. Minął tydzień zebrań rozmaitych i wszelkich uroczystych akademii. Obchodziliśmy czy też czciliśmy starość (85 lat!) ojca Stanisława Balińskiego, także pisarza i poety. Było smutno, choć Nowakowski gadał wesoło, a Terlecki i inni uroczyście. Stary się wzruszał, popłakiwał, zatęskniliśmy do dawnej Warszawy, do wszystkiego, co przepadło w długich latach i w katastrofie. Wczoraj była znowu Warszawa - rocznica wybuchu Powstania. To także nie mogło pocieszyć, a chyba nie mogło nawet podnieść na duchu. Obchód był tak pomyślany, że odbywał się sąd nad ZSRR, nad nieudzieleniem pomocy Powstaniu. Wzywano świadków.

Byli to autentyczni uczestnicy Powstania, komendanci odcinków, szefowie sztabów. Zrobiono tę rzecz dobrze, ale cóż z tego? Nie ma jeszcze prawdziwego trybunału, który by sądził, i kto wie, czy kiedyś będzie i także nie wiadomo, czy coś z tych gniewów dotrwa do lepszych czasów. Niech zresztą nie dotrwa, byle było już lepiej.

Miałam list (krótki) od Sowińskiego. Jakoś nie przyjeżdżają jeszcze. Czekają na powrót Piestrzyńskiego. Zapowiadają się na sierpień, który będzie obfitował w gości z daleka, bo i Grudzińscytu się zjawią.

Winszuję Panu p racy kronikarskiej. Wyobrażam sobie, jakie to jałowe i nie wiadomo po co, czy komu? Jakże mało Pan się buntuje! Robię to za Pana i popędzam tutejszych do akcji.

Niestety istnieje zasłona dymna, albo nawet żelazna kurtyna, przesilenie rządowe. Może jednak trochę się ruszy, może jednak coś się zrobi zanim liście na moim jesionie pożółkną. A może trzeba będzie poczekać aż Tamiza wyschnie i zmieni koryto.

Nie zdaje mi się jednak, że potrafię się aż tak długo buntować. Miałam sen, którego pointa jest, że muszę się spieszyć, bo prędko umrę. W czym się spieszyć, czy z czym, czy do czego?

Sny są lakoniczne, więc tylko rozdrażniają.

I Pan jest lakoniczny, ale rozumiem, że nie ma o czym pisać. Proszę, mimo to, spróbować trochę obszerniej o Sobie, o porządku i nie porządku dni, o zamiarach, troskach i czy ja wiem o czym jeszcze?

Serdecznie Pana pozdrawiam i życzę wszystkiego dobrego. Herminia Naglerowa

Kochany Kazimierzu,

Od rana mam wielkie święto, bo przyszła od Ciebie kartka. I to nareszcie z wiadomością, że przyjedziesz w połowie sierpnia. Wiec tak, jakbym się już szykowała i na swój wyjazd do Londynu. W ostatnich czasach jestem w ogóle lepszej myśli. Wziąłem parę serii zastrzyków (strychnina i jakaś kombinacja z gliceryną) plus jeszcze jedno lekarstwo, co w sumie dość mi pomogło. Żebym tylko jeszcze mniej się gryzł. Po krótkiej nawalance z pogodą znowu są upały, rano pochmurno od mgły, a później słońce prawie włoskie. Tutaj upał jest dokuczliwy i przez to, że na skutek wilgoci, wszystko paruje – więc chodzi się jak w łaźni, Trochę mnie boli, że piszesz tak skąpo, prawie na kolanie. Tłumaczę sobie to tym, że ponieważ masz w planie wyjazd do tej Argentyny, nie chcesz stwarzać sytuacji bliższego współżycia, abym Ci może nie zaproponował i swego razem z wami wyjazdu.

Nie. Kazimierz, nie zaproponuję. Nie gniewaj się jeśli to przypuszczenie moje wynika tylko z mego urazu – o, ten uraz mocno jeszcze we mnie tkwi – ale rozmawiam z Tobą otwarcie. Niedawno miałem list od Gustawów. Rugnął mnie za to, że podpisałem ową uchwałę Związku. Niestety, żaden z jego argumentów nie wydał mi się słuszny i odpowiedziałem mu w bardzo obszernym liście. Nie chce tutaj tego omawiać, bo najlepiej o tym pogadać jak przyjedziesz. Słuchaj, dlaczego „Orzeł” płaci teraz za wiersze 1 £? Płacił półtora, a wiedz, że Grydzewski płacił 2 £. Nie wiem, czy ta wasza zniżka jest słuszna. Za „Trzech poetów” jeszcze nie dostałem forsy. Napisz zaraz – dosłownie zaraz – czy reflektujesz na wybór fragmentów z mojej pracy o obozie Murnau. Chodzi mi o to, żebym zebrał trochę forsy na ten wyjazd do Londynu. Nie piszę teraz wcale – z dwu powodów. Raz, że jeszcze w czerwcu lekarz kazał mi wszystko odłożyć, co w skutkach okazało się pożyteczne, dwa – że chcę się zabrać do uczciwszej, z planem, roboty po rozmowie z Tobą i po ułożeniu z „Orłem” jakiejś sprawniejszej umowy. Ów wybór sporządziłbym z pracy dawno już zrobionej. Uwaga w sprawie kolportażu „Orła”: po tej zmianie datowania, o czym kiedyś pisałeś, był tydzień, że „Orzeł” np. do nas, do obozu doszedł akurat w sobotę, zgodnie z datą. Ludzie chwalili to; kupowali jako numer pachnący świeżością, aktualnością dnia i daty. Ale było to tylko raz. W zasadzie „Orzeł” się zjawia w najbliższy czwartek po dacie. Skoro mogli raz dobrze go rozprowadzić – to chyba mogą tak robić i stale. Ze wszystkich pism, mówię o naszym obozie – tylko jeden „Orzeł” przychodzi z zupełnie nieaktualną datą. Ktoś nawala w Londynie. Ów zeszyt „Mondo Latino” przyślij, kiedyś w Rzymie zwracali się do mnie w sprawie tego tłumaczenia – i więcej nic nie wiem i nie wiedziałem. Romana pozdrów – razem z tym jego tutaj przyjazdem zapachniała Warszawa i stare, złote czasy. Kiedyś napisałeś w związku z Kiedrowskim: „W Warszawie, w okresie studenckim”. Zrobiłeś uwagę, że to brzmi jak z Bałuckiego. Zapomniałem ci poprzednio napisać, że ja tak samo to odczuwam. – W Warszawie w okresie studenckim – Boże, kiedy to było? Takie uprzytomnienie sobie tego aż przeraża – czuję wtedy, że istotnie ziemia się obraca. Jak już daleko odrzuciła nas od gwiazdozbiorów z imionami: Konieczna, Ujejski, Słoński, indeks, aula, audytorium Brudzińskiego i tulipany przy Bibliotece. Aż wyjrzałem w tej chwili przez okno: widzę z boku drugi baraczek, a na stoliku u mnie leżą nie „Płaskie” czy „Ergo” (człowieku, to są nazwy staroświeckich papierosów młodości), ale „Wild Woodbine”. Mam gdzieś taki wiersz, pisany jeszcze w Lowercrofcie – w deszczu który lał i lał. Nie wysłałem Ci go. Nie wiem nawet czy go w tej chwili sobie przypomnę.

Przypomniałem sobie. Tak, tak: Gerwazeńku. Gerwazeńko niech pisze. A „Płaskich” już się palić nie będzie. Pisz, Kazimierz, i rugnij mnie za te cholerskie wspominki.

Bądź zdrów, ściskam Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

dzisiaj rano dostałem twój list i odpisuję zaraz, bo widzę, żeś wieloma rzeczami zgryziony. Nie myśl, że i ja mam słodkie życie. I u mnie wszystko wzięło w łeb. Najbardziej boli to, że nie można się schronić nawet w działanie społeczne, znaleźć oparcia w jakimś ruchu, choćby partii, gdzie by się człowiek poczuł na miejscu, o coś walczył, z kimś się kłócił. Wypadło żyć śród ludzi, na których bym się w normalnych warunkach nawet nie spojrzał. Nieraz sobie myślę: rzucić to wszystko, skryć się gdzieś, niech się z nimi dzieje co chce. Ale zbyt dużo w człowieku gniewu, żeby nie łaknąć chwili, kiedy sam będę mógł walić w te łby. Jeszcze jestem taki durny, że wierzę w to. Nieraz przychodzi mi do głowy myśl: iść do tamtych, ale tylko po to, by ich zniszczyć. Kiedy i to nie jest rozwiązanie. pamiętasz naszą rozmowę ciut po twoim przyjeździe do Korpusu – w Ankonie, kiedyś przyjechał do mnie do szpitala? Jeszcze ich wtedy broniłeś. Ja na swoje nieszczęście już wtedy widziałem, czym to społecznie pachnie. I śmiem twierdzić, bo mam w sobie dobrze przepatrzoną sytuację osobistą, że głównym powodem mego włoskiego załamania się – oni byli. Bom z miejsca nie mógł się zgadzać na ich linię, na ich wariactwa myślowe. Wisiałem w próżni, bo nie chciałem się tknąć rzeczy, które sądziłem – już po tygodniu – za mylne, fałszywe i niepolityczne. Zacząłem narzekać, męczyć się – Zbyszek od moich narzekań uciekał, widział w tym głupstwa, które mi nawet w głowie nie powstały. A ja zostawałem coraz bardziej sam. Wiem nadto dobrze: nazwiesz to – wybielam się. Ale i ja wiem, co było wtedy we mnie. Niby za wszystko sam człowiek odpowiada, więc odpowiadam i będę sam odpowiadał za to, że przez Zbyszka nie mam domu i rodziny, że nie wiem co się z nimi wszystkimi dzieje, że im nie mogę pomóc, bo wtedy musiałbym nawiązać z nimi kontakt. A ja już ich do końca życia nie będę widział. Chciałem się przerzucić, żeby znaleźć zapomnienie – w jakąś nawet robotę polityczną. Czy da kto radę Andersowi, skoro – jak opowiadają i wierzę w to – coraz mocniej wiąże się z endekami i klerem? Wiąże się sam, bo jest cwany, bo wie, że nikt inny za nim nie stanie. A to jest mafia, na którą nie ma – niestety – rady. Kawały po śmierci Raczkiewicza są najlepszym tego dowodem. Cieszyć się z wiersza drukowanego w „Orle” – to za mało. Wypadki w naszej górze londyńskiej obserwuję bardzo szczegółowo. Nie jest wykluczone, że w momencie, gdy ich łajdactwo stanie się wyraźne – pożegnam Orła.

+

Ty pisz. Nie myśl, że chcę wchodzić w twoje plany życiowe. Jestem sam i będę sam. Tak mi się złożyło w życiu. Pan Zbigniew prawił mi lekcje o samodzielności – a on sam? W najcięższej sytuacji, bo na obczyźnie, dobił do brata i teraz jest „samodzielny” w – słusznym zresztą – oparciu o kogoś. Bo tu samemu jest ciężko. Cieszę się, że mimo to, wyglądam lepiej. Myślę, że nawet wyglądam dobrze. Choć wiem, że to wszystko wisi u mnie na cieniutkim sznureczku, na nitce. Zrobisz co będziesz chciał. Ale pomyśl jedno: musisz być nie tylko wyrobnikiem, ale i musisz pisać. Musisz mieć trochę oddechu. O ten oddech walcz, choćbyś się miał z nimi rozstać. Muszą ci dać takie warunki pracy, byś miał czas i dla siebie. Co z Romanem? Bardzo bym chciał zobaczyć się z tobą w tym Londynie. Trochę chyba zarobiłem, żeby zobaczyć gębę bliższego mi człowieka. Nie martw się, zadbaj o siebie.

Bądź zdrów    Tadeusz Miałem dzisiaj list od Kobrzyńskiego.

Kochany Kazimierzu,

jest już prawie wieczór i taka cisza, że aż chce się z kimś pogadać, na odmianę z kimś nie z obozu. Ociepliło się, wiatr ustał, może już będzie więcej słońca. Wczoraj byłem na hulankach, bo była herbatka tańcująca i patefon z elektrycznym napędem. I jeszcze – pierogi z czereśniami, oblane słodkim mleczkiem. Bar mamy doskonały, pitraszą dwie panie z obozu, więc robią to ze smakiem i nawet z elegancją. Stoliki z obrusami, nagietki w słoikach, fotele i ładne, ogródkowe krzesła. Takie – uważasz – kółeczko rodzinne z panią pułkownikową, która przyrządza króliki z buraczkami, owe pierożki i nawet w wolnej chwili podaje do stołu. Była jeszcze w Blackpoolu, znamy się dobrze, więc mi zawsze wykombinuje smaczniejsze udko. To jest matka Grobickiego, starsza już oczywiście kobieta, ale powiadam ci – co za żywotność, jak zaczęła wczoraj opowiadać kawały – dość nawet tłuste, tośmy się pokładali ze śmiechu. Pije wódę jak chłop. Wysoka jak huzar. Morowa baba!

+

Miałem dzisiaj list od Herminii. Widziała się z siostrą Piestrzyńskiego i od niej wie, że przyjeżdża teraz tylko p. Ryszard, a ty z Ostrowskim – nie wiadomo kiedy. „Wiem – pisze – że ta wiadomość Pana zmartwi, a mnie także, bo cieszyłam się na Sowińskiego i Pana”. Kochana Hermińcia! Żebyś widział jaki jej fundnąłem bukiecik, gdym jechał do niej z wizytką. Była herbatka i ciasteczka i papierosik i – w ogóle sielanka. Mnie takie rzeczy są widać bardzo potrzebne, bo się świetnie potem czułem. Więc możesz sobie wyobrazić, jak łaknę żebyś prędko przyjeżdżał i żebym i ja też mógł wpaść do Londynu.

+

Nic nie wiem, jak się skończył londyński kryzys w rządzie w związku z wyborem Zaleskiego, Widziałem się, pamiętam, ostatniego wieczoru w Londynie z Czuchnowskim – spotykaliśmy się w Ognisku, gdzie ty chyba będziesz jadał. Otóż on był po rozmowie z jakąś figurą od socjalistów i miał wiadomość, że sytuacja stale jest poważna i że socjaliści nie chcą ustąpić. Były pretensje do Pragiera za ogłoszenie w waszym Orle owych dokumentów z mianowaniem Zaleskiego. Spotkałem sporo ludzi, którzy stali za Arciszewskim.

Na tym filmie, o którym ci pisałem, był i Arciszewski. Widziałem go pierwszy raz w styczniu, gdy przyszedł do nas po owym wieczorze – oklapnięty, wzruszony, załzawiony. Teraz, gdy wszedł na salę kina – wyprostowany, prawie hardy, energiczny. Komentowali to, że „obudził się w nim lew” i że łatwo nie ustąpi. Na ironię losu przyszedł z Zaleskim.

+

Wczoraj słyszałem, że Wańkowicz jedzie ostatecznie do kraju. Czy to prawda?

+

No widzisz, że ci opowiadam zawsze takie klituś-bajduś o ploteczkach. Uważam, że obsługuję was zupełnie dobrze jak prywatny korespondent orłowy. A ty – napiszesz parę słów raz na ileś tam – i uważasz, że wszystko w porządku.

+

Matejewski żeni się prawdopodobnie już w przyszłym miesiącu. Zapomniałem ci napisać w odpowiednim miejscu, że Hermińcia się – niestety – wyraźnie postarzała. Tylko na miłość boską ani mru-mru o tym.

+

No, kolego betko, już coraz później, chmurzyska leżą jak krowy, trzeba kończyć i list, i dzień. Napisz chociaż za ile tygodni się odezwiesz.

Dobranoc, bądź zdrów Tadeusz Pozdrowienia dla wszystkich Orląt.

Kazimierz,

nie dodaję w apostrofie żadnego przymiotnika, bo jestem taki wściekły na Ciebie, że już nie wiem. Wczoraj wysłałem trzeci list na twój londyński adres – w jednym z nich opierdoliłem cię jak Michał diabła. Bo kto tak robi! Zapowiadasz przyjazd na dniach – a że mam cię za jednego, czy może za jedynego człowieka, który nie rzuca słów na wiatr – więc wierzę jak głupi, że skoro piszesz przyjeżdżam – to przyjeżdżasz. Zacząłem kombinować różnie: załatwiasz jak wściekły jakieś tam wasze orłowe mądrości w Londynie i zostawiasz list do mnie na wolniejszą chwilę. Że może z jakichś politycznych powodów nie puścili was w ogóle z Brukseli. Że może – bo i o tym kiedyś pisałeś – odstawili cię ciupasem w jakąś zonę (nie żonę, bo tego ci życzę) angielską czy amerykańską. W dodatku zupełnie przygodnie dowiedziałem się o twoich planach, które – jak widzę – taiłeś przede mną. Że masz jechać do Argentyny czy gdzieś tam. Widzisz – wszystko wiem. Rozmawiałem któregoś dnia z majorem, który jest tu zastępcą komendanta obozu i który ostatecznie dał mi mieszkanie. Narzekam, że milczysz, a on na to, że cię zna czy wie o tobie i że jedziesz z Kiedrowskim (takie zdaje się nazwisko) do tej Argentyny. Zrobiłem krowie oczy. Bardzo mi było głupio, że o takich twoich poważnych planach dowiedziałem się od właściwie obcych mi ludzi. No, ale do wielu rzeczy zdążyłem się przyzwyczaić, a zwłaszcza do tej, że szczerość bardziej idzie ode mnie do ludzi, niż od ludzi do mnie. Nie gniewaj się na mnie za to gadanie, ale musiałem sobie choć w tych paru słowach ulżyć.

Ulżyłem sobie – i piszę dalej. Wszystką robotę wstrzymałem od 1-ego lipca no bo tak: wiem, że jutro, pojutrze przyjedziesz, więc myślę sobie – wpadnę na parę dni do Londynu, potem (taki i nadal mam plan i pisałem ci o nim na londyński adres) będę cię chciał na trochę ściągnąć do naszego Calveley, gdzie odpoczniesz, no i zaoszczędzisz grosza. Wszystko to razem frajda niebywała, więc w takiej radości trudno o spokojne martwienie się nad artykułem czy wierszem – zwłaszcza, że pewne roboty chciałem z tobą obgadać i ustalić, nawet na dłuższy czas „po planie”. A tu – cholera – nic i nic! Aż dopiero dzisiaj dostałem twój list. Odpisuję zaraz po powrocie ze śniadania i z poczty, jeszcze nawet nie ogolony, w nieposprzątanym mieszkaniu. Zaalarmowałem wczoraj Hermińcię – czy wie coś o tobie – co się stało? Jeszcze raz najurzędowiej ci wymyślam i przyjmuj te skromniutkie słowa jako wyraz bardzo mocnego opierdolu.

+

Kochany Kazimierzu,           

list twój nadszedł dzisiaj, więc humor mi się poprawił, bo to przyjemnie od rana dostać list. Wróciłem z poczty, przeczytałem twoją króciutką epistołę, potem z „Dziennika Żołnierza” – śmierć Hitlera z cyklu „Ostatnie dni Hitlera” H. R. Trevor Ropera – w opracowaniu Karola Zbyszewskiego (odcinek 13), bo od tego kawałka zawsze zaczynam lekturę gazety – i zabrałem się do listu do ciebie. U nas jakby lato odchodziło już na grzybki. Mniej więcej od lipca częściej chmury niż słońce, przepaduje, dość chłodno i zrywają się już wiatry bardzo angielskie. Może się jeszcze przetrze i będzie ładnie, ale ogólnie pogoda do dupy. Na polach sianokosy – siano i siano, w tej chwili za oknem klepią kosę – więc dzwoni.

Wczoraj było zebranie – trwało od 3 pp. do 7.30, z przerwą na kolację – zostałem wybrany na bibliotekarza. W ogóle, jak widzisz, robię piorunującą karierę. Coraz mocniej marzę o cywilnym ubraniu i już chyba w cywilu przywitam cię na Wyspie. Tylko, że wlazło mi coś od wczoraj w lewą łopatkę i ramieniem dobrze ruszyć nie mogę – gdzieżeś młodości? Z „robót” – nim je już na miłość boską ustnie omówimy, w najbliższym czasie dostaniesz poprawioną „Muzykę” (poprawka maciupenieczka). Prócz tego – na pierwszy ogień pójdzie tom Łobodowskiego „Modlitwa na wojnę”. Robię dopiero notatki. Będzie to niewielki artykulik z pewnym natarciem na poetów krajowych za ich wyłączne kręcenie się – przynajmniej, jeśli idzie o publikacje – w małym kręgu poezji „czystej”. Po tamtej wojnie mimo niepodległości ileż wybuchło „barykowych” buntów, ogni – a teraz? Czy to ma znaczyć, że istotnie nie ma się przeciwko czemu i komu buntować? Możesz – jeśli co to odpowiada – już teraz ściągnąć od Łobodowskiego – mieszka zdaje się w Madrycie – fotografię, bo powinniście trochę więcej pisać o młodszych. W pewnym sensie zdobywacie ich przez to także jako współpracowników. O Pankowskim też maluczko napiszę.

Słuchaj, co wy robicie z tymi kliszami? Ta przysięga Zaleskiego – to jak scena z czarnej mszy. Żywina zrobił mi wielką niespodziankę i dużo radości. Prosił mnie na Zjeździe, żeby mu na pewien czas przysłać tomy wierszy, które omawiałem. Poślę mu je, a potem wszystko razem – hurtem – prześlę ci do Brukseli. Bardzo szczęśliwie wprowadziłeś omówienie powieści krajowych – początek dobry, literaturę z kraju trzeba omawiać. Jechałem z tą myślą na Zjazd, tylko w czasie burzy posiedzenia nie było na to czasu. Zostawiłem tę sprawę Hermińci. Natomiast sprawozdanie z Goetela– pod psem. Mówił mi Czuchnowski, że ci posłał trochę wierszy – dlaczego go nie drukujesz? To pytanie jest tylko moje, on mi tylko wspomniał, że ci posłał rzeczy. Do Kobrzyńskiego napiszę – widziałem go w szpitalu, gdzie byłem raz na badaniu. Wygląda zupełnie dobrze, to jakaś historia nerwowa. Jeszcze jest sporo rzeczy do obgadania – ale to już innym razem. Może nawet jutro. Pisz, choroba, i nie tak ciupsiup – na parę linijek.

Ze sprostowania bielatowiczewskiego wnioskuję, że zrobił wam awanturę za byki. Choć prostowanie takich szczególików wypadło dość wesoło. Ale sedno sprawy słuszne, bo człowiek siwieje ze strachu, nim zobaczy coś swego u was w druku. A potem jeszcze raz siwieje, bo go przeczucia nie myliły.

Mój artykuł o poetach wypadł akurat w okresie moich nastrojów przed podróżą, a później nie było okoliczności, żeby ci napisać o tym parę słów. Wypadł niezmiernie schludnie, uchwyciłem tylko jeden błąd – cieszyłem się jak dziecko. Słuchaj, tylko czy Pankowski nie był zły na mnie, czy dobrze zrozumiał, że przecież nie biłem w tom, tylko w pewne zjawiska o sensie powszechnym?

Kropi teraz deszczyk – o, lepiej w tej chwili przypuszcza. No, Kazimierz, przyjeżdżaj jak najprędzej i jeszcze prędzej pisz.

Ściskam

Tadeusz Dostałem od Gustawa „Kulturę” – na pewno się obraził, bom nawet nie napisał do niego po tym prezencie. Dlaczego nie ma o niej notki w „Orle”?

Drogi Panie Tadeuszu!

Nie pisałam, raz że nie byłam i nie jestem w formie; dwa że tak samo oczekiwałam belgijczyków, którzy się do tej pory nie zjawili. Dziś widziałam siostrę Piestrzyńskiego, która mi powiedziała, że przyjedzie tylko Ryszard, bez Janka Ostrowskiego i Sowińskiego. Podobno zbyt długo trwają formalności a kto wie, kiedy będą mogli trafić do Londynu. Wiem, że ta wiadomość Pana zmartwi, a mnie także, bo cieszyłam się na Sowińskiego i Pana. Ryszard Piestrzyński ma tu być z końcem tego tygodnia, więc dowiem się, jak to jest z przyjazdem obu Panów.

U mnie fura pełna kłopotów. Umyślnie przestawiłam, bo nie pełna fura… Jest w tym pewna różnica, prawda? Ale zamiast się bawić w kontredans słów, powiem że nie mam już sił na te kłopoty.

Że jesienią pachnie, to także kłopot, bo nagle pojęłam, że zbliża się rok mojego pobytu tutaj. Tak mało potrafiłam zrobić, tak nic się nie udawało! Nie są miłe takie bilanse. A tu podobno wojna za pasem — nie wiem tylko czyim (pasem).

Od Międzyrzeckiego miałam list, nie bardzo radosny, bo i tam trudno. Porzucił medycynę i studiuje humanistykę. Szuka pracy. Pisze trochę, przysłał mi wiersz mnie poświęcony pt. „Barton Court”.

Miałam też list od Gustawa i Czapskiego. Czapski ma wątpliwości w związku naszą odezwą, więc odpisałam mu jak sądzę dobrze i nie w biblijnym tonie, czy też kapłańskim, jak to Pan nazwał. Poczciwy Czapski nachwalił i nachwalił mój fragment w „Kulturze”. Myślę, że Pan go także przeczytał, ale nie wiem, jak się Panu wydał.

I to chyba wszystko dzisiaj, bo jakoś nic mi nie przychodzi do głowy. Odpisuję jednak zaraz, aby Pan nie doszukiwał się jakichś zaokrężnych przyczyn.

Serdecznie Pana ściskam i pozdrawiam najżyczliwiej. Herminia Naglerowa

Droga i kochana Pani,

Musiałem idąc znowu coś zbroić w ostatnim liście, skoro nie ma od Pani żadnej wiadomości. A trudno mi się odzwyczaić od ludzi, od których co pewien czas przychodził list i było z tym listem dobrze. Milczy i Sowiński, choć wszystko wskazuje, że nie jest już w Londynie. Aż się zaczynam o niego niepokoić. Bo może coś się stało w Brukseli i albo ich w ogóle nie puścili do Anglii, albo zachorował. A już sobie obiecywałem, że skorzystam z tej okazji i znowu wpadnę na parę dni do Londynu. Nic też nie wiem co się dzieje z Gustawem. Moja wina, że dawno do niego nie pisałem, a teraz nie wiem, czy jeszcze siedzą w Rzymie – czy może już są w drodze do nas. Bardzo Panią proszę i o wiadomość o nich. Dopiero w takim okresie milczenia ludzi widzę, że samemu jest i byłoby ciężko.  Z podziwem patrzę na innych jak wytrzymują i jak im inni ludzie nie są potrzebni. To jest naprawdę siła. Na dobitkę zapachniało tu u nas jesienią. Przepaduje często, pochmurno, dzisiaj wieje i wieje i choć jest trochę słońca ma to wszystko już smak jesieni. Nie wiadomo, ale może już trzeba żegnać się z latem i przysposobić na tutejsze deszcze i wiatr. Ze wszystkich więc stron idzie trochę żalu i kto wie czy właśnie ten stan jest właściwą okolicznością w życiu. Mieliśmy tu wczoraj uroczystą odprawę prowadzona przez wysoką osobistość.

Usłyszeliśmy koszałki opałki i jeszcze bardziej bije w człowieku to programowe „krzepienie serc” i te „rewelacje” w rodzaju  - „że przemysł w Polsce pracuje na rzecz Rosji”. Kiedy oni naprawdę przestaną nas traktować jak żółtodziobów społecznych? Co się dzieje z Panią. Teraz – choćby w tej chwili, gdy to piszę – dudnią tam kolejki, dojeżdżają do różnych stacji, na ulicach ruch - i jesion Pani też się chyba dzisiaj chwieje na wietrze. Wspomina to wszystko jak szczęśliwy sen. A Pani śmieje się ze mnie, że tak tu bajdurzę od rzeczy. Bardzo proszę o wiadomości.

Serdecznie Panią pozdrawiam Tadeusz

Droga i Kochana Pani,

już sporo czasu minęło od mego powrotu z Londynu, a dopiero teraz piszę ten list. Bo tak: przez pierwsze dni po powrocie chodziłem tu, jakbym wrócił z jakiegoś uzdrawiającego miejsca – taki byłem rozruszany, naładowany energią. Chodziłem po znajomych i pytałem – jak wy tu możecie w tym Calveley wytrzymać? Opowiadałem o Londynie jak chłopek po powrocie z Częstochowy. Później zacząłem za Londynem tęsknić i chodziłem markotny. Ciągle były podniebne obrazy miasta, tamta zieleń i tamten ruch. teraz przyszedł spokój, otrzaskałem się na nowo z kochanym Calveley i robi już swoje pociecha, że przecież mogę znowu się kiedy sąd wyrwać, pochodzić po tamtych ulicach i porozmawiać ze znajomymi. Chyba się Pani śmieje czytając tą elegijkę o Londynie, ale na własnej skórze przekonałem się – jak takie wyjazdy są potrzebne i ile one dają człowiekowi powietrza. Nieraz jeszcze bawię się wlepionym do kalendarzyka planem kolejki podziemnej i przypominam sobie stacyjki do Barons Court, czy do Angel – w drodze do Domu Żołnierza, gdzie mieszkałem przez ostatnie dni. Nie mam od paru dni żadnej wiadomości od Sowińskiego – prawdopodobnie jest już w Londynie. Czy odwiedził już Panią? Po powrocie zastałem i list od p. Dąbrowskiej. Nie wymienia – chyba z przezorności – żadnych nazwisk, ale kazała pozdrowić serdecznie wszystkich jej znajomych. U nas są teraz sianokosy. Pachnie to jak miód trochę i trochę jak doskonały tytoń. Słońca mało, niebo mgliste i duszne. Aż ogarnia człowieka niepokój, czy to, aby nie koniec tego letniego szczęścia. Przeczytałem już wszystko, co sobie kupiłem w Londynie i znowu trochę pusto, znowu chciałoby się pójść do Filskiego czy Orbisu i pogrzebać w książkach i pismach. A nade wszystko – znowu połazić i zmęczyć się tamtym słońcem, ulicami i kolejką. Muszę dzisiaj napisać i do Gustawów, bo i ich mam na sumieniu i trzeba podziękować za „Kulturę”, bo mi ją przysłał. Przecież to jego wypieszczone dziecko. W okresie pobytu Sowińskiego w Londynie chyba tam wpadnę, żeby i z nim o wielu ważnych sprawach porozmawiać, a wtedy znowu będę mijał Glouster Road, Earls Court i znowu się wysiądzie na Barons Court. Już z góry proszę, żebym mógł Panią odwiedzić.

I jeszcze o jedno proszę: żeby Pani była łaskawa pamiętać i żeby napisała do mnie choć trochę.

Serdecznie pozdrawiam i życzę dużo radości Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

dzisiaj wróciłem z Londynu. Z Crewe (czyta, się Kru) trzeba już dojechać autobusem do obozu, a tu jak na złość wybuchł strajk autobusowy (tylko na tej linii) i byłem w porządnej kropce. Uratowała mnie cudem spotkana ciężarówka... z naszego obozu. Czekało na mnie trochę poczty i jest wielka uciecha, bo nadszedł list od Dąbrowskiej i, od ciebie. I książeczka z okładką jakby spłowiałą od alpejskiego słońca – jej grafika robi na mnie wrażenie, że to książeczka, która długo leżała w trawie na słońcu – malarz skląłby mnie za takie "fachowe" określenie. I dlatego od razu jest ciepła mimo odwrotnych pozorów.

+

Z Londynu – po tym tygodniu – wróciłem jak po mocnej, skutecznej kuracji. Przyjechałem z dwoma bąblami na nogach i z tlenem w cielsku i w duszy. Żyłem tam takimi "zmartwieniami": jak, trzeba poruszać się w kolejce podziemnej, którymi ruchomymi schodami (cudowna jazda) wyjść na ulicę, jak dojść na wystawę w Galerii Narodowej, albo na wystawę obrazów Knappa. To jest malarz, o którego posprzeczał się Jastrzębowski z waszą Alicją – zdaje się – Drwęską. Londyn na wiosnę jest śliczny – w środku miasta spotykasz jeziorko z szuwarami i kaczkami. Ruch nie jest nerwowy, wcale nie męczy, bez pośpiechu nadpływa i odpływa – spokojny, rozsądny puls. No i zieleń. Odżyłem i nikt mnie już do końca życia nie przekona, że Londyn jest brzydkim miastem.

+

Zjazd był bardzo ożywiony. Dokończę już jutro, bo i późno i jestem zmachany tymi strajkowymi przygodami. Dobranoc.

Niedziela.

Stale się pytam znajomych: jak wy tu możecie w tym Calveley wytrzymać? A oni na to śmieją się, że po powrocie jestem wielki pan i ważniak. Ale wracam do Zjazdu. Na wstępie Terlecki i Kisielewski zreferowali co uradzono na zebraniach zarządu i przeczytali oświadczenie proponowane przez Zarząd. Sedno: że nie będziemy drukowali w pismach krajowych. O głos poprosił Nowakowski. Mówił parę razy na tym zebraniu - za każdym razem z uniesieniem (nie z nerwami) - oracyjki wykańczał po aktorsku w dobrym rozumieniu tego słowa.

„Uważam, że ta b. ważna dzisiejsza debata winna się odbyć w atmosferze poufności. Nie powinno być między nami nikogo, kto już przeszedł czy przechodzi Rubikon. Na sali jest taka osoba (chodził o Grabowskiego). Kto rozmawiał z panem Borejszą, nie może rozmawiać z nami.”

Koło mnie siedział Baliński. Nerwus straszny. Za każdym zdaniem Nowakowskiego czy innej osoby, która trafiała mu do przekonania podskakiwał na fotelu, bił dłonią w poręcz i wołał: „tak, tak, racja.” Tłumaczyłem mu, żeby się uspokoił, ale gdzie tam!

Stroński (przewodniczył): „Pan Nowakowski jest specjalistą od Rubikonów, ale uważam, że są tu członkowie Związku i że wszyscy mają prawo tu być.”

Piasecki: „Powinniśmy rozmawiać swobodnie, choćby tu siedział sam pan Borejsza.”

Mackiewicz: „Ja będę głosował przeciwko oświadczeniu zaprojektowanemu przez zarząd. Bo kto tu czyta? Trochę młodzież. W wojsku, może porucznicy, no bo przecież od majora w górę nikt nigdy nic nie czyta. A Sienkiewicz? Czy nie pisał pod zaborem?” (Podaję tylko sens nawet dłuższych przemówień).

Pomian, mówił efektownie, z akcentami niezmiernie burzliwymi, ale argumentował rzeczowo, nie do zbicia. „Rządowi w Warszawie wcale nie jesteśmy potrzebni, chodzi o rozerwanie Związku Pisarzy, dlatego chcą, żeby pisać w pismach krajowych, choćby nawet ktoś został na emigracji. (Podniósł w górę numer "Odrodzenia" z Grabowskiego) Pan Grabowski – pisze, że się nie zgadza z wieloma sądami tzw. emigracji. Chce tam drukować, niech wraca. A co się zmieniło w kraju od 1945 roku? Nic. Polityka Warszawy nabrała wyraźniejszego wyglądu. Więc jak należy rozumieć pana Grabowskiego, skoro kiedyś przecież brał udział w tej emigracji? Z czym się teraz nie zgadza? Panie Grabowski, panie Grabowski!!!!!”

Nowakowski: „Z początku miałem pewne zastrzeżenia, teraz widzę, że sytuacja się wyjaśnia, jest już wyraźna i rad jestem, że są wszyscy. Zabolała mnie jedna jeszcze rzecz. Pan Grabowski pisze: "tak

zwana emigracja". Co to znaczy? (Łzy mu stanęły w oczach). A czy pan myśli, że my tam nie chcielibyśmy być? Nie chcielibyśmy tam pisać? Więc ja jestem tak zwana emigracja?”

Baliński skacze coraz mocniej: „tak zwana, tak zwana!” Wreszcie wstaje: „Niech pan napisze, teraz, panie Grabowski, że jest i emigracja nie tak zwana. Bo ja do siebie nie mogę wrócić. Niech pan ma odwagę napisać, że jest i nie tak zwana.”

Mackiewicz w czasie przemówienia Pomiana wyszedł i więcej nie wrócił. Nie zrobił jednak - Mackiewicz - ujemnego wrażenia. Raczej takiego swawolnego Dyzia, który dla zasady musi być przeciwnego zdania.

Grabowski: „Moja rozmowa z Borejszą dotyczyła tylko wydania w kraju "Anny". Zaproponował mi to Borejsza, odpowiedziałem, że jeśli uważa, że ta książka jest potrzebna czytelnikowi w kraju, to niech ją wyda. Ojciec jest w ciężkim położeniu, więc honorarium kazałem wypłacić rodzinie. Tutaj w ogóle nie ma czytelnika. Widzę, że moja osoba stała się główną przeszkodą w obradach, więc zgłaszam moje

ustąpienie ze Związku. Czas pokaże kto miał rację. Panu Profesorowi (do Strońskiego) dziękuję za pomoc i życzliwość, jaką mnie darzył w pracy w okresie wojny.” (Operował niepoważnymi argumentami, ale mówił b. spokojnie).

W głosowaniu wszyscy wypowiedzieli się za owym oświadczeniem proponowanym przez Zarząd.

Nowakowski: „Jest mi niezmiernie przykro, że musiałem podnosić takie zarzuty przeciwko Panu (do Grabowskiego)” – podszedł do niego wzruszony i podał mu rękę.

Przemawiali także: Pragier i Folkierski. Był i Kukiel (reprezentowali Rząd). Mówili o tym, że sprawa warunków pracy i życia pisarzy jest rozpatrywana, że tylko śmierć Prezydenta przerwała te rządowe debaty nad tą kwestią i że pomogą na pewno. O niczym konkretnym nie wspominali. Trochę ich oświadczenia wisiały w próżni. Potem zeszliśmy na obiad, na którym wzruszeni Grabowski i Nowakowski siedzieli koło siebie, ja flirtowałem z Herminią, a Zahorska obnosiła śliczne dwie róże wpięte w suknię. Następnego dnia pojechałem do Herminci z kwiatami i siedzieliśmy – nie śmiej się – przy herbacie i ciasteczkach jak dwa przejęte sobą aniołki.

Potem druga rozmowa z Czuchnowskim o tym, co mogłoby postawić „Orła” na nogi – o tym potem – może już jutro. Bardzo ładnie zareagował na mój artykuł. Potem Westminster. Potem Galeria Narodowa.

Potem pergole różane w Kew Gardens. I potem bąbel na prawej nodze.

Potem Oxford Circus, Piccadilly Circus, potem wieczorem w ślicznych alejkach Kensington Gardens, polityczna rozmowa z Czuchnowskim, potem kolejka, schody ruchome, wczesne śniadanie i znowu ulice, drzewa i słońce. Potem drugi bąbel – na lewej nodze, film. Czy dostałeś moją kartę pisaną w Galerii? Znowu galeria, ów Knapp z przykręcanymi ludźmi, cały zielony i fioletowy, wzdęte brzuchy z głodu, kości i druty - bardzo to jest jeszcze literackie, choć sposób deformowania każe uważniej na to wszystko patrzeć - znowu befsztyk z cudowną cebulą w Ognisku. W Westminsterze nad płytą Darwina stałem chwilę i powiedziałem w duchu: "Mistrzu, miałeś chyba rację". Znowu na chwilę Hermińcia i Wohnout - masa przygodnych spotkań z kochanymi rodakami. Sen z miejsca – sypiałem jak suseł i szczęśliwy jak ptak.

+

Raniutko dokończę tę epistołę i na dziewiątą wrzucę do skrzynki. Już późno. Trzeba uderzyć w kimono. Jeszcze tyle rzeczy do opowiedzenia, ale to już w następnym liście. Dobranoc.

Poniedziałek

Kazimierz, proszę cię na wszystko, nie opowiadaj o szczegółach zebrania nikomu – obrady miały charakter poufny. Te rzeczy powtarzam tylko tobie, bo ci się przecież należą. List zniszcz po przeczytaniu, nie chciałbym, by kiedyś powiedziano mi, że rozgłaszam to, co powinienem przemilczać. Dzisiaj wieczorem napiszę list drugi do ciebie – już z podaniem rzeczy, o których będę pisał dla „Orła” i na co możesz liczyć. I w innych, dość ważnych sprawach. Więc, pamiętaj – nie opowiadaj nikomu, ale to nikomu.

Ściskam Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu — Dziękuję za list i za papierosy. Odpisuję dopiero teraz, gdyż jakiś czas nie było mnie w Warszawie. Bardzo piękny i wzruszający jest Pana opis z 40-go roku o tym poranionym lotniku grającym na organkach. Podobniśmy wszyscy do niego. Cały zresztą pokiereszowany świat gra tak na tych organkach.

Niech Pan pozdrowi ode mnie serdecznie kogokolwiek Pan spotka z moich znajomych.

Dziękuję za pamięć o "moich" dzieciach. Jurek jest prawdziwą pociechą moją. Piękny, dobry jak anioł, dzielny i inteligentny, mógłby być chlubą najbardziej wymagających matek, prócz własnej, której wartości syna są do niczego nie potrzebne. Ela jest mniej interesująca, ale da sobie radę w życiu, bo jest przystojna, śmiała, sprytna i wygadana. Niestety, od wakacji mój brat (bardzo miły chłopak i ma na imię Bogumił) chce już koniecznie zabrać dzieci do siebie. Nie sprzeciwiam się temu, bo rozumiem te rodzicielską ambicję i potrzebę serca, która jest wzajemna, bo i Jurek jest w ojcu zakochany. Ja zresztą coraz bardziej lubię samotność i coraz więcej potrzebuję absolutnego spokoju dla mej pracy. Nie idzie mi ona tak żwawo jak to dawniej, bo właściwie, to prawie przez dwa lata przychodziłam do siebie, męczona zaburzeniami nerwowymi po katastrofie Warszawy, po której długo mi było dziwne, że mamy bezczelność chodzić żywi. W sprawie Conradowskiego pojęcia wierności, polemizowałam z Janem Kottem w długim artykule drukowanym w niezależnym dwutygodniku "Warszawa". Czy Pan się z tym czasopismem za granicą nie spotkał? Było w nim i parę innych moich rzeczy. Może dostanę jeszcze te stare numery, to Panu wyślę. Niech Pan mi nic nie przysyła, boć sami chyba teraz jesteście w ciężkim położeniu. Papierosów mi teraz nawet nie wolno palić (choć palę wciąż, nieszczęsna, ale staram się ograniczać do minimum) — mam wysokie ciśnienie nerwowego podobno pochodzenia.

A już jeśli ktoś miałby jakieś potem możliwości, to przymówiłabym się raczej o... czekoladę, herbatę i dobry papier do pisania, bruliony bez linii, o jakie w Polsce zawsze było trudno, taśmy dobre do małej maszyny. Ale to są pewno już pragnienia z bajki o nienasyconej rybaczce. W gruncie rzeczy mogę się obejść tem, co tu można kupić. Życie nas nie pieściło, i po latach wojny wszystko (materialnie) wydaje się luksusem. Czy i kiedy złącząsię wszyscy Polacy i wszyscy wszystkich będą mogli zobaczyć?

Najserdeczniej pozdrawiam Pana, Maria Dąbrowska

Kochany Kazimierzu,

w ostatnim liście i chwaliłem tutejsze upały i narzekałem na nie. Na odmianę od wczoraj zrobiło się chłodno, przepaduje deszcz, chmurzysk na niebie całe stada. Zdaje się, że wracamy do właściwej rzeczywistości. Ale cośmy się ukąpali w słońcu – to już nam nawet król jegomość nie odbierze.

Dzisiaj otrzymałem mieszkanie – spory pokój na dwóch, razem z jednym urzędnikiem komendy obozu, zresztą z moim znajomym jeszcze z Muranu. Chłop porządny i bardzo spokojny. Jutro – przeprowadzka. Od złożenia przeze mnie prośby o mieszkanie – kupa czasu – nie przypominałem się zupełnie, w ostatnim czasie sam komendant parę razy wspomniał mi, że ma zlecenie, aby dać mi pokój, no i wreszcie dzisiaj ten uroczysty akt nastąpił. Ale wycyganił ode mnie, że będę mu robił kronikę obozu – takie hocki klocki o różnych „historycznych” wydarzeniach w Calveley. Oczywiście bez targów się zgodziłem, a adiutant puścił przy okazji wiadomość, że jestem kadłubkiem obozu. Zdaję sobie sprawę, że i wy do tego mieszkania przyłożyliście rękę. Pisałeś zresztą o tym sam. Dziękuję wam z całego serca, jeżeli wtedy pisał Piestrzyński – uściśnij mu łapę. Teraz tylko żeby dopisało mi zdrowie, będę Kazimierz, pracował. Bo dzisiaj np. łeb mnie boli tak, że nie masz pojęcia. Do Londynu jadę dopiero w przyszłym tygodniu – czwartek, piątek – bo Zjazd odłożony na 14-go – z powodu śmierci żony Strońskiego, a Stroński jest prezesem. Więc plan na najbliższe dni taki: urządzenie mieszkania w obozie – wyobraź sobie, że będę rozporządzał połową komody! – zrobię porządek z papierzyskami, całą kupę popalę, położę ubranie do tej komody i wyczyszczę walizy. W ogóle remont. Tylko bardzo mi żal tych, co zostaną w baraku ogólnym. Zżyłem się z nimi i dobrze nam było razem. Właściwie – jak wróciłem dzisiaj z komendy po tym ostatecznym ubiciu interesu bardzo mi było głupio, że od nich odejdę. Zawsze widać w każdej radości musi być i trochę żalu.

Około czwartku ruszę do Londynu, skąd oczywiście wyślę ci – jak z Częstochowy – pozdrowienia i błogosławieństwo. Obiecuję sobie tam posiedzieć 3-4 dni, aby się za bardzo nie spłukać. Bo przecież później czeka mnie nowa radość i nowa wyprawa – jak już i ty zjedziesz na Wyspę i zjawi się Kołoniecki.

Muszę ci obwieścić, że przeprosiliśmy się z Krukowskim. Przed rewią, którą tutaj dał (była durna niesamowicie) w przypadkowej zresztą sytuacji podszedł i przypomniał mi, żeśmy się tu jeszcze nie przywitali i że dawny spór już się chyba nie liczy. Teatr wyjeżdża stąd do innego obozu w przyszłym tygodniu. Obóz nasz stale się powiększa, jeśli chodzi o oficerów, natomiast żołnierzy z obsługi ubywa. Od wczoraj pomagamy przy sprzątaniu kasyna i sami się obsługujemy. Kuchnia wystawia talerze z posiłkiem, a my je nosimy sobie do stołów. Wczoraj ja właśnie byłem zatrudniony i zbierałem po śniadaniu naczynia, zamiatałem kasyno i szykowałem stoły do obiadu. Po praktyce blackpoolskiej była to dla mnie furda, uwijałem się z talerzami jak magik. Jednak robota fizyczna daje dużo radości. No, co jeszcze? Mamy w baraku kotkę podrasowaną – tak twierdzą znawcy. Rudą, z puszystym „lisim” ogonem. Otóż wyżej wzmiankowana kotka zrobiła wczoraj kupę pod łóżkiem tego chorego, o którym ci już pisałem. Chory już zdrów i chodzi. Ganiał ją po całym baraku, klął, a my ryczeliśmy i każdy wołał na niego, żeby prędzej posprzątał, bo śmierdzi. Powiadam ci – kino.

Słuchaj, jeżeli ci Nowakowski przyśle recenzję z antologii Grydzewskiego i będzie ci się podobała – to ją oczywiście weź. Chodzi przecież o dobry artykuł, a nie o to, kto go napisze. Łatwiej ci będzie mnie powiedzieć: stop, nie pisz – czy: przerwij pisanie, bo już mam recenzję, niż jemu odwalać rzecz już zrobioną. Dzisiaj dostałem liścik od Herminii, bardzo się cieszę, że pamięta i że jest dobra. Wczoraj byłem w kinie – pokazywali w dodatku waszą Brukselę. Straszna szmira.

Ściskam, bądź zdrów Tadek

Kochany Kazimierzu,

będzie to pisane bardzo koślawo, bo piszę na stołku przed barakiem (z nędzną podkładką). Od paru tygodni są tu po prostu upały. Prawie bez przerwy ze słońcem, a nawet jak się na parę godzin zachmurzy, to i tak jest duszno. Modliliśmy się tu o pogodę, a teraz łakniemy na odmianę choć trochę deszczu. Jak w oranżerii – nieraz chwyta się powietrze niby ryba. Wszystko rośnie na potęgę i jak na drożdżach. Takiej zieleni jeszcze w życiu nie widziałem. Z traw, drzew i kwiatów zrobiły się jakieś zwierzaki, ptactwo śpiewa jak opętane. Pamiętam – jeszcze jesienią, kiedy lało i lało i wyło – pomyślałem sobie, że „Sen nocy letniej” – to chyba kompensacja krajobrazowa poety na te deszcze i wichry. Teraz – a często pałętam się po okolicy – rozumiem, że to żywa prawda. Przecież to szekspirowskie gaje. Inna rzecz, że sami Anglicy są zdumieni tą wiosną. My wróciliśmy do włoskich strojów, pić się chce bez przerwy.

W ostatnich tygodniach chciałem się trochę przemundurować na cywila i kupić parę niezbędnych rzeczy, zwłaszcza, że kupony ważne są do 1 czerwca (ale to zdaje się na szczęście tylko formalny alarm z tą datą). Kupiłem więc płaszcz, półbuty, trochę skarpet i letnie gacie. Po ubranie cywilne wybrałem się nawet do Manchesteru, bo w Chester nic ciekawego nie było. Z gotowych rzeczy wszystko było dla mnie za duże, znalazłem jednak materiał, brązowy, który mi się bardzo podobał. Owszem, zgodzili się uszyć z niego ubranie.

- Kiedy będzie gotowe?

Położył palec na ustach, namyślał się i namyślał, wreszcie odpowiedział:

- W pierwszym tygodniu października.

Zareagowałem po mazowiecku. Wściekł się i wyszliśmy ze sklepu. Takie tu mają tempo pracy i zamówień. W rezultacie zostawiłem kilkanaście kuponów, wreszcie zawiózł je przy okazji jeden ze znajomków do swego krawca w Blackpoolu, będą leżały u niego, a jak będzie ładniejszy materiał, to zawiadomi. W ten sposób zabezpieczyłem kupony u krawca, który robi szybko i ubiera się u niego masa Polaków.

Niedługo już obiad, po obiedzie pogadam z tobą znowu. Do obozu zjeżdżają się nowi, w tej chwili w którymś baraku grają na harmonii włoską melodię. Zupełnie jak w Rzymie na takim fortepianie z korbą. I kukułka kuka. Zaraz za barakiem mamy łąki, teraz żółte od jaskrów. No, smacznego Kazimierz.

Siedzę w baraku po obiedzie, tylko w tych włoskich, kusych majtkach (chodzimy tak tylko oczywiście w domu) i boso. Troszeczkę mogę oddychać. Wszyscy leżą jak barany. Znowu jakaś muzyka z dalekiego baraku. Słońce się na nowo wywzięło, na łące za oknem chyba tylko dlatego nie ma faunów popołudniowych, bo i im na pewno upał uderzył do głowy i żłopią wodę z jakiego strumyka.

Mamy w baraku chorego. Przez parę dni żarła go gorączka 39,4 – 38,6, dzisiaj znikła zupełnie. Marudzi niesamowicie, krzyczy o jedzenie, a ja go, uważasz, karmię tylko kompotem, bo tak trzeba. Wymyśla mi od skurwysynów, że go głodzę, a cały barak ryczy ze śmiechu. Sam też się trochę kuruję. Wziąłem całą kupę zastrzyków ze strychniny, ale się i znacznie poprawiłem. Teraz jestem jak taki Żyd: wszystko bym oddał, żeby być zdrowy. I żebym mógł pracować. W ostatnim okresie nawalania trudno mi było spokojnie myśleć i próbować sił przy obszerniejszych rzeczach. Do roboty regularniej już zasiądę po powrocie z Londynu, gdzie nie obiecuję sobie zresztą długo siedzieć. Parę dni. Dwa dni temu „sam” komendant obozu zawołał mnie i powiedział, że wkrótce dostanę mieszkanie, ale raczej na dwóch. Jeżeli sąsiad będzie spokojny, będę miał nareszcie ciszę i kąt do pracy. Wszystkie zaległości wobec Orła odrobię. I Piaseckiego (oczywiście krótko) i Grydzewskiego.

Antologii mam parę rzeczy do zarzucenia. Jest za bardzo patriotyczna, reprezentacyjna, mało wchodząca w bezinteresowne uroki Warszawy. Bieda tylko z tym, że nie mając książek pod ręką trudno mi będzie dać próbki utworów, które by poszerzyły „ordonowość” Warszawy o jej „kostrzewkość”. Rysunki wołają o pomstę do nieba – właśnie przez swą reprezentacyjność dzielnic miasta. Dlaczego np. nie dał więcej fragmentów z Karpińskiego (Światopełka) i z Dobrowolskiego. I z Liberta pamiętam taki wiersz – zdaje się „Gołębie u św. Aleksandra”, czy coś w tym rodzaju – a tego nie dał. Może sobie coś jeszcze przypomnisz, to mi napisz. Zresztą nie jest wykluczone, że artykulik – poza króciutkim omówieniem krytycznym książki – będzie zwierał a’ propos Warszawy pewien poranek przy ogrodzie uniwersyteckim ze starym Zielińskim, którego widziałem tam raz w sytuacji godnej zanotowania, choć to maleńki szczególik.

Z Londynu napiszę do ciebie. Bardzo się ucieszyłem, że Kołoniecki też zawadzi o Londyn i że się tam wszyscy zobaczymy. Bo na ten czas oczywiście – jeśli mnie szlag nie trafi – przyjadę do was. Najbardziej mnie denerwuje, że nie mogę całkowicie przyjść do siebie. Stale na lekarstwie – już mi to nosem wychodzi. Więc, kochany Kazimierzu, pisz i trzymaj się dobrze. Maszyny ci zazdroszczę – czcionka ładna, jak się trochę dorobię, zafunduję sobie i ja takie cacko. A’ propos kochany „Orzełek” nie płaci. Poprawcie się dzieci. Znowu wspominali mi o tym, że do Brukseli ma jechać jakiś pułkownik, żeby was likwidować. Oczywiście rugnąłem, bo ta plotka co pewien czas – diabli wiedzą, gdzie ona się rodzi – dochodzi do mnie. Zawsze ci zresztą o tym piszę. Pozdrów pięknie znajomych, a sam pisz. Dzisiaj, jak dostałem twój list, uciecha była wielka.

Ściskam Tadek

Drogi Panie Tadeuszu!

Jakże mi przykro, że tak Pan zareagował na mój list, który jak wszystkie poprzednie, był tylkopisanym myśleniem o tym i owym i najrozmaitszych sprawach, o których się nigdy nie rozstrzyga. Przecież i ja tylko przytoczyłam mój list do Gustawa i tylko czekać, abym i od niego dostała reprymendę. Myślę jednak, że wyrazi mi ją ustnie, bo sadząc z wszystkiego, co do mnie doszło, niedługo się tu zjawi. Sprawy instytutu, mówiąc po lwowsku, "zakałapućkały" się, i ani rusz nie mogę rozwiązać tej zagadki. Czy zła wola? Czy brak pieniędzy? Czy polityczna niepewność we Włoszech? Czy też wszystko razem? Dla Krystyny nie jest dobrze, że opuści Włochy. Pisała o swoim rozmalowaniu się, 26 urządziła wystawę swoich prac. Niestałość naszego istnienia emigracyjnego jest naprawdę utrapieniem. A Pan pewnie myśli, że sobie chwale te stosunki i warunki. Dobrze wiem, że schodzimy na psy i to wcale nie rasowe, ale kundle, które bywają potulne, ale częściej jeszcze są złe, czujne i wierne. Komu? Komu ta wierność, ta złość, ta czujność? Zatem- potulność?..

Wcale nie. Niech się Pan rozżala, gniewa, krytykuje. Proszę tylko na mnie się nie gniewać, bo naprawdę nie zasłużyłam na to. Zresztą- jest mi źle, mimo, że niby siedzę w tym Londynie i niby mogę pracować. Gdyby Pan wiedział, ile dni idzie mi na marne, z powodu niepewności, czy mi przedłużą odkomenderowanie, czy dostane kartę żywnościowa, czy wypłaca ml tych 14 funtów na pierwszego! Tyle mam z sobą kłopotów, że znienawidziłam siebie. Prawdziwie - rozdwojenie jaźni, jak w sensacyjnym filmie, albo w niesamowitej noweli jakiegoś Everta Meyronka, czy innego Poego.

Właśnie w tej chwili bachory z całej ulicy urządzają pod skwerkiem swoje krzykliwe zabawy. Nie przestaje się dziwie, że z tych pełnych temperamentu dzieci wyrastają potem tak nudni dorośli ludzi. Ponieważ wśród dzieci są i wyrostki, nie mogę uchwycić granicy wieku która dzieli temperament od, powiedzmy, wewnętrznej dyscypliny Anglików. Ale, choć dzieci te bardzo mi przeszkadzaj a, wole je od dorosłych, są podobne nie tylko do naszych bachorów, są podobne do nas. Hałasują bezcelowo.

Panie Tadeuszu, i ja dziś pisze krótki liścik, aby zaznaczyć że nic się nie zmieniło, że zawsze tak samo Pana lubię i że czekam

na list, który wszystko wyjaśni.

Serdecznie Pana pozdrawiam i jeżeli coś było w moim poprzednim liście "nie tak", przepraszam,

Herminia Naglerowa

Kochany Kazimierzu,

nie wiem, od czego zacząć, bo znowu noszę w sobie sporo niepokojów i żalów. Tym razem w związku z „Orłem”. Bo staje się dla mnie oczywistością to, że nie dopuszczacie mnie do druku i rzeczywiście miesiącami muszą u was leżeć nawet wiersze, nim je łaskawie dopuś­cicie do druku. Poruszyłem kiedyś tę sprawę w liście, chcąc znaleźć z wami jakiś bardziej uporządkowany sposób współżycia, ale pominą­łeś to milczeniem. Nie przypuszczam, żeby ten stosunek do mnie wynikał wyłącznie od was. Podejrzewam natomiast, że jacyś "życzliwi" mi ludzie - chyba z Londynu, z góry - zezwolili, byście mnie zaledwie tolerowali, drukując mnie najwyżej od czasu do czasu, nigdy w miarę jak będę wam coś przysyłać. A ja tak: nie mając nikogo na świecie i niczego, chciałem się ratować i pomagać sobie choć radością z tego, że nieraz coś napiszę i nieraz coś wydrukuję. Myślę, że jest nawet pewna regularność w przysyłaniu wam - choćby maleńkiego - materiału. Są - jak widzę - jakieś przeszkody, o których mi szczerze nie piszesz. Napisz więc, bo nie chciałbym korzystać z łaski - na­wet od was. Odejście od „Orła” byłoby dla mnie nowym ciosem, ale chy­ba zniósłbym i to, bom się już przyzwyczaił opuszczać ludzi i spra­wy. I być samemu. Chcę być wobec was w porządku, przesyłam ci nowy wiersz. Bardzo mi jest smutno i mam tak pełno żalu, że aż po same oczy. Dzisiaj nadeszła antologia Grydzewskiego. Przyznam ci się szczerze, że w tej sytuacji wcale się z niej nie ucieszyłem. Tylko żal zrobił się większy. Chciałbym wszystko przetrzymać.

Bądź zdrów, Kazimierzu Tadeusz

Droga i Kochana Pani,

proszę mi wybaczyć, że napiszę dzisiaj tylko parę słów. Ale trudno mi napisać więcej, bo pisanie wcale nie rozwieje tego, co w sobie noszę od ostatniego Pani listu. Może istotnie nieudolnie wyraziłem to, o czym myślałem. Mówiłem o żalach, które nie dawały i nie dają mi spokoju - może nie powinienem tym się dzielić - a widzę z odpowiedzi, żeto wszystko zostało przez Panią wzięte za co innego. Dobrze mi tak, bo zamiast zamknąć w sobie pewne niepokoje, idę z nimi do niektórych ludzi. Proszę i tego nie zrozumieć źle. Wyszło i na to, że odpisałem z listu Gustawa jakieś stwierdzenia i tym niesamodzielnym tekstem podzieliłem się z Panią. Jeśli Pani pozwoli, za parę dni napisze więcej. Teraz chciałbym tylko dać o sobie znać', żeby znowu nie wyszła jakaś niewyraźna sytuacja, bo brak od Pani listu byłby dla mnie jeszcze większym zmartwieniem. Ja istotnie coraz mniej potrafię obcować z ludźmi.

Proszą przyjąć najserdeczniejsze pozdrowienia Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu

Bardzo się ucieszyłam listem Pana. Jedno (listowi) tylko mu zarzucam, że za dużo tam miłych powiedzeń pod moim adresem. Zawsze wtedy zdaje mi się, że jest jakaś ironia w tych wypowiedziach i potem przykro mi, bywam rozżalona. Niechże mnie pan nie winduje na piedestał, bo chce jeszcze chodzić po zwykłym gruncie i mieć wrażenie, że potrafię to zrobić niezgorzej od innych. Jeżeli przemilczeli "Krauzów", to chyba tylko dlatego, że spodziewają się po mnie jeszcze czegoś lepszego. Bardzo mi to dogadza, choć nie jestem pewna, czy nie zrobię zawodu. Pisze teraz z takim trudem i oporami.

Od Gustawów miałam również list kilka dni temu. Piszą o tym samym, tymi samymi słowami. Ponieważ Pan zastanawia się nad sprawami dla nas najistotniejszymi (w związku ze zjazdem naszym i z listem Gustawa) przepisuje dosłownie to, co napisałam do Gustawów. Nie jest to, oczywiście, wyczerpaniem dyskusji, ale pobieżnym naszkicowaniem moich przemyśleń. Oto, co im pisze:

"Wiec, Gustawie, gospodaruj dobrze ambicją i nie obwiniaj ludzi o to, co nie ma znaczenia w kompleksie spraw.

"Że ludzie są świnie, i to często ci, o których miałeś najlepsze zdanie, to także jest wywalaniem otwartych drzwi. Czy jednak wyobrażasz sobie, że w jakiejkolwiek szerokości geograficznej ta cecha ludzka nie jest kultywowana? Że nad Wisłą, Odrą, Nysą, Wartą i, chciałoby się dodać - nad Bugiem napotkasz na dodatniejsze zjawiska? Zapewne - z początku, tak. Chyba, że samemu także się ześwini dla celów, które uważa za jedyne: dla twórczości.”

"Nie namawiam i nie odradzam. Słuszniej jest jechać niż być na emigracji i drukować w Kraju. W takim urządzeniu sobie życia jest coś amoralnego. Do tego doszliśmy po długich i zażartych dyskusjach, broniąc nie tylko zasad, ale i reszty wolności pisarza emigracyjnego. Nikt z pisarzy nie napisze już potem do pisma tutejszego utworu, w którym byłyby swobodne myśli i słowa. Będzie się tego wystrzegał, aby nie zrazić sobie tych, którzy w Kraju maja wyłączne prawo drukowania. Werbowanie pisarzy emigracyjnych jest jedna z metod atakowania emigracji, której istnienie, w naszym pojęciu duchowo nędzne, ma jednak jakieś znaczenie dla reżimu w Kraju. Więcej się nas boja niż jesteśmy straszni.”

"Zostaje, prócz wielu jeszcze innych argumentów, jeden, który jest mi bardzo trudno sformułować, ponieważ nie znosząc patosu i emfazy, musze tu powiedzieć coś, na co się żachnie Krystyna. Zostanie na emigracji i niepisanie do pism i wydawnictw krajowych - jest jednak wyrzeczeniem się i trzeba to zrobić, choć wielu dostrzega w tym donkiszoterię. Nie mamy już wkrótce dla kogo pisać, nie ma prawie gdzie pisać i wydawać. Nie chce w to wchodzie, czy jest to wynikiem nieudolności, czy tylko warunków. Tak jest, albo tak będzie jutro. Mimo to, wole być tu, niż w Kraju, gdzie łaska pańska jeździ na bardzo pstrym koniu.”

"Nigdy nie imponował mi tak zwany „Zachód”, ale w zestawieniu z tym co daje „Wschód”, w którego kręgu Polska już mocno tkwi - jest tu jeszcze z czego czerpać. Piszesz, że z tym, co już naczerpaliśmy, należy pójść do polskiego Czytelnika w Kraju. Ale tego nie chcą oficjalni dostawcy Czytelnika. Chcą wyłuskać kilka nazwisk, chcą ściągnąć tych którzy dusząc się tutaj, ulegają złudzeniu, że tam będą oddychać pełna piersią. Nie będą. Nie oddycha Tuwim i Broniewski, mądry łajduś Słonimski mówi cynicznie, że tu chce pisać w spokoju. Inny łajdak Pruszyński pisze dytyramby na cześć zabitego przez Ukraińców (rzekomo) generała. A ci młodzi, którzy tam są, smażą się we własnym i nie własnym sosie, wypacają się na skwareczki. Powiesz, że i tu nie lepiej, zatem: dlaczego dylemat?”

"Jeszcze raz zaznaczam, że nie radzę, nie wpływam. Pisze o tym tak, jak myślę. Jeżeli nie mam racji, przegram. Ale nie jestem aż tak świętofranciszkańska, żeby pokornie znosić los. Nie przegram! Wierz mi, Gustawie, że nie przegrasz. Krystyna tak samo…”

"Jestem bardzo zmęczona, dyskusje mnie nużą, talentów pedagogicznych nie posiadam i bardzo nie lubię narzucać mojego zdania ludziom, którzy doszli już do finału swoich rozważań."

Zdaje mi się, Panie Tadeuszu, że jest w tym liście do Gustawa ta odpowiedz, której się Pan spodziewał, rzucając pewne idee, jakże, zdawałoby się, słuszne i biorące się z potrzeby samoobrony. Mój pesymizm jest rozleglejszy, więc powiem Panu na ucho, że nigdzie się nie obronimy w tym świecie dzisiejszym. Trzeba zatem mieć swój świat dla własnego użytku, wierzyć, że jest naprawdę własny, aż do momentu kiedy go wystawią na licytacje za marny grosz. Nie, nie mogę być spokojna, nawet nie chce nią być. W burze angielskie nie wierze, tu dominuje kapuśniaczek. Ale bywało już nieznośniej, więc trzeba się pocieszać kryteriami porów­nawczymi. I z tego także się ubożyć. Jeszcze raz dziękuje za list i bardzo serdecznie Pana pozdrawiam,

Herminia Naglerowa

Droga i Kochana Pani,

wczoraj był dobry dzień, bo nadszedł list i od Pani i od Gustawów. A to są teraz jedyne pociechy i prawdziwe radości. Bo wszystko inne jest bardzo pochmurne. Zdaje mi się, że zasadniczym powodem tych chmur u nas wszystkich jest brak rzeczywistego gruntu, potrzebnego do pracy. Oczywiście, że ucisk ten jest większy u Pani niż u każdego z nas, choć i my też mamy jego trujące właściwości. Pracuje się, jeśli w ogolę można nawet trochę popracować, w próżni. Tej próżni nie rozwiąże nawet ów Dom. Będą to tylko korzystniejsze warunki do pracy. To, że wynikła kwestia drukowania pisarzy emigracyjnych w kraju, jest dowodem nie czego innego, tylko poszukiwania owego rzeczywistego gruntu dla twórczości i jej skwapliwszego rozwoju. Jeśli chodzi o logikę postawy politycznej - wydaje mi się, że drukować tam nie można. Tylko że to wyjście kryje w sobie - tak mi się widzi na podstawie dotychczasowego biegu - bardzo ubożuchny w skutek warunków rozwój sztuki pisarskiej na emigracji. Bądźmy uważni. Czy pisarze wytwarzają na emigracji jakiś społeczny i artystyczny klimat? Emigracja powoli w ogóle ogranicza się tylko do fizycznej obecności po tej stronie. Ci z pisarzy, którzy wracają do kraju - w dużym stopniu ocalają swój rozwój. Dlatego rozumiem Gustawa, który pisze, że jeśli wypadnie mu przyjechać na Wyspę i siedzieć bezczynnie w obozie - nie wykluczy żadnej ewentualności w swoich decyzjach.

Życie pisarskie jest tutaj tak rozwichrzone, tak zostawione na uboczu przez naszą górę - nie wymagajmy od wojskowych rozumu w sprawach poza wojennych - że ma się coraz większe obrzydzenie do tej emigracji "sztabowej”.

Bardzo jestem ciekawy jak się potoczą rozmowy na tym czerwcowym zebraniu, które powinno być absolutnie szczere i mieć na uwadze dobro piszących.

Kto się na emigracji przejąć Pani "Krauzami"? Dla ilu ludzi była ta powieść wydarzeniem i nauką życia? A przecież to była, jeśli chodzi o czynną współczesna literaturę na emigracji, największa pozycja. Proszę sobie teraz ustawić w odpowiedniej proporcji możliwości nas, pomniejszych czeladników. Niechże się Pani nie gniewa za tewywrotne myśli, ale trzeba do końca i wyraźnie sprawy przemyśleć. Nie wiem dobrze, gdzie w tych myślach kończy się jakaś tam racja, a zaczyna gniew, ale przypuszczam, że całość naszego życia wymaga radykalniejszego uporządkowania. Przepraszam za te gniewną - a może i nie bez racji - burzę, ale może ona choć troszkę przepędzi chmury z Pani pokoju, Bo ten pokój musi mieć w sobie cisze, gdziekolwiek będzie. I u nas dzisiaj zrobił się deszcz. Cieszę się że znowu wpadnę do Londynu. Oczywiście - jeśli znowu nie nawale ze zdrowiem. Proszę się tylko nie martwić i zawsze być dobrej myśli. Bo skądże my będziemy czerpali jakiś mądrzejszy oddech i skąd oparcie?

Serdecznie pozdrawiam, proszę się nie martwic. Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

od wczoraj nadchodzą listy - wczoraj, od ciebie, dzisiaj od Naglerowej i Gustawa - i to bardzo pakowne w wiadomości. Aż sam nie wiem, od czego zacząć. Chyba od tego, że cieszę się, bo już blisko termin twojego przyjazdu na Wyspę. Jeśli się będę dobrze czuł - pakują teraz we mnie strychninę - 7 czerwca będę w Londynie i posiedzę tam parę dni. W tym bowiem czasie będzie nadzwyczaj­ne zebranie Związku w sprawie pisania i drukowania (nawet książek) pisarzy emigracyjnych - w kraju. Choć, jak widzę i z innych wiadomości, mogą być tam stawiane sprawy nawet bardziej zasadnicze. Ponieważ i we mnie nazbierało się sporo żółci, więc obiecuję sobie wyhałasować się na tym zebraniu do woli. List Naglerowej jest bardzo minorowy. Przygnębienie - widocznie Kuncewiczowa już zawarła umowę z "Czytelnikiem". W Londynie był Borejsza, który kusił, a może nawet skusił Wańkowicza i Jantę! "Przehandlował się” i Zbigniew Grabowski. Używam cytatów, bo na razie nie wiem, co te słowa znaczą dosłownie. Jacek Fryling rozpytywał się, czy Naglerowa będzie dalej kontynuowała "oszczercze" artykuły w "Wiadomościach". W Londynie bawi teraz i Czapski. Niewesoło i u nich. Bardzo mi żal Herminii, bo wszyst­ko to podziałało na nią przygnębiająco. Żebyś miał pełniejszy obraz tego kawałeczka rzeczywistości, opowiem ci z grubsza, o czym pisze Gustaw. Los Instytutu jeszcze nie jest zdecydowany. Albo pojadą w zmniejszonym składzie do Paryża, albo - jeśli wszystko diabli wez­mą - przyjadą do Anglii. Gustaw nie wyklucza - w razie przyjazdu na Wyspę - żadnej ewentualności, bo nie zamierza absolutnie sie­dzieć bezczynnie w obozie. Ta jego "Kultura" niedługo już się ukaże. Ma do ciebie trochę żalu, bo chociaż sam w swoim czasie nie mógł ci przysłać artykułu, bo był bardzo zajęty, posłała ci rysunki Krystyna których ani nie umieszczasz w „Orle”, ani nie odsyłasz jej. W liście nie ma żadnego akcentu niechęci wobec ciebie. Po prostu nie możecie się jakoś dopasować we współpracy, najlepiej będzie jak z tych ry­sunków coś wybierzesz i sam jakoś tę niewyraźną sytuację wyjaśnisz. Przynajmniej ja bym tak zrobił, bo dla mnie nieporozumienie z ja­kimś człowiekiem jest katastrofą prawie kosmiczną, którą bym - nie czekając na nic - chciał zażegnać wszystkimi sposobami. Tak się jakoś złożyło, że nie tylko ja przestałem do Gustawa pisać -od stycznia nie pisałem do zeszłego tygodnia - ale i sporo jego przyjaciół z Anglii. Było mu z tego powodu bardzo przykro, wierzę w to. Z serca cię proszę - pogódźcie się jakoś, bo zdaje się - ja najbardziej na tym cierpię. Wszystkie te wiadomości podaję tylko dla ciebie, piszcie o wszystkim, ale nie chciałbym za nic, by ztej mojej szczerej z tobą rozmowy wyciekało coś na zewnątrz. Pamiętaj o tym, Kazimierzu. Pozdrów Kołonieckiego, jak będziesz pisał do niego. Ludzi coraz więcej wraca do kraju. Widziałem pismo z kurii, czy z biura, Gawliny, żądające zeszytu ewidencyjnego Drewnowskiego - w związku z jego powrotem do kraju. Myślę, że sporo będzie nowości w tym czasie, gdy pojadę do Londynu. A tu jak na złość - niezbyt się czuję i wszystko to bije we mnie z podwójnąsiłą. Wyobraź sobie, że komendant obozu zrobił mi wczoraj nadzieje, że może już niedługo dostanę jakiś pokoik. Sam się z tym do mnie zwrócił. Ano, zobaczymy czy to tylko obiecanka-cacanka, czy też rzeczywistość. Wiosna u nas, od dłuższego czasu, niesłychana. Słońce i zieleń - chyba tak ślicznie było w raju. W dodatku wróżą dalszy ciąg tego zielonego piękna. Napisz, kiedy wyjeżdżasz z Bru­kseli i gdzie się zatrzymasz. Miałem wiadomości, że Montwiłła niedawno widzieli w ambasadzie warszawskiej - jeszcze widać nie wyjechał. Za oknami już noc. Trzeba kończyć. Za parę dni znowu napi­szę. O, taki list, jak ten twój ostatni - to rozumiem. Widzisz, że i ja piszę sporo. Kazimierz, pisz.

Ściskam Tadek

Droga i Kochana Pani,

aż mi żal, że nie mogę się odwzajemnić Pani taka samą sumą wiadomości, jaką zostałem obdarowany przez Panią. Ale tu u nas nic się nie dzieje, w naszym malutkim świecie pada tylko deszcz, godziny są puste i dlatego tak bardzo czekamy na listy z prawdziwego, większego świata. Nie ma wydarzeń, więc w mocniejszym niż kiedy indziej stopniu obchodzi nas pogoda i ona w zasadzie reguluje nasze nastroje. Dzisiaj np. kapuśniaczek niedzielny robi z nas sennych, pogodzonych z Calveley i radych z tego, że się nam na łeb nie leje. Radio brzęczy jakąś bardzo czułą melodię i nie wiadomo co z nią zrobić - tak jest osobna, przydatna raczej marzeniu, a nie realnemu zapotrzebowaniu. Myślałem po kolei o sprawach, które Pani poruszyła w ostatnim liście. Istotnie, drukowanie w pismach krajowych nastręcza sporo dwuznacznych sytuacji. Nie można by było drukować wszystkiego, właśnie najważniejszego. Spowodowałoby to wcześniej czy później konflikt z tamtą cenzurą, który w ostatecznym rachunku odbiłby się na pismach krajowych, a nas by wystawił w roli skarżących mądrali. Nawet w wypadku jakiejś polemiki, oni - tam na miejscu mieliby więcej możliwości likwidowania sporu po swojemu. Kraj nie miałby wiec pełnego obrazu zderzenia. Ograniczanie się natomiast do druku utworów bezinteresownych literacko - przekreślałoby społeczny w szerszym znaczeniu powód naszego wejścia do prasy krajowej. Ten typ utworów ma więcej wagi społecznej, jeśli ukazuje się tu, a nie tam. Widzę jednak konieczność mocniejszej polemiki z pewnymi objawami literacko-społecznymi w kraju. Dotychczas widać bardziej utarczki marginesowe - niż starcia zasadnicze. Ale ta sprawa wiąże się z użyciem ludzi pióra i rozsądną gospodarką pisarzami. Jeśli chodzi o ów Dom, rzeczywiście boje się, czy projekt       wizji Pragiera - w wypadku, gdyby tak się stało, jak minister chce zrobić - nie posłuży później za pretekst, że przecież - tak powiedzą - sprawa jest już załatwiona. Dokąd kieruje nami wojsko, nie należy spodziewać się żadnej logicznej decyzji w sprawach ważniejszych od kancelaryjnych i sztabowych klituś-bajduś.

Teraz trochę - de privatis. Recenzji Florczaka o "Krauzach" nie uważam istotne wejrzenie w dzieło. Nie wiem czy dam "Krauzom" radę, ale mam wobec nich poczucie długu, który trzeba kiedyś spłacić w obszernej recenzji, jak tylko na to pozwolą warunki. Podobała mi się tylko uwaga Florczaka o czasie    w powieści, którego powolny nurt reguluje wszystkie sprawy tamtych ludzi. Uwaga ta zawisła w próżni, bo - zdaje się - nie związał jej z tym co wymaga obszerniejszej partii i co trzeba bezwarunkowo omówić - mianowicie typ tej epiki, w której np. Ernestyna, grana w zasadzie na jednej strunie - odczuwa się jako pewna wielość człowieka. Sekretów do odczytania jest tam dużo, ale to wymaga studium o wiele     dogłębszego niż impresyjka Florczaka.

Zanim wezmę dłuższy oddech - a taki jest potrzebny do "Krauzów", chcę napisać coś o Kuncewiczowej, choć Sowiński przysłał już dawno następne tomy Piaseckiego, korci mnie jednak teraz Kuncewiczowa. Tylko że ostatnio trochę nawalam ze zdrowiem. Jestem - mimo to - dobrej myśli.

Alem się rozpisał. Deszcz jakoś przestał, znowu słychać ptaki. Trzeba połazić trochę. To najlepsze lekarstwo na wszystko. Niechże się Pani nie martwi i pamięta, że każdy list od Pani daje mi dużo siły i radości.

Serdecznie pozdrawiam Tadeusz

Droga i Kochana Pani,

na pewno coś tam przeskrobałem i dlatego Pani nie pisze do mnie ani słówka. Z góry wiec przepraszam za popełnione i nie popełnione winy, proszę o rozgrzeszenie i o list. Nie było listu, więc przeczytałem sobie artykuł o Leśmianie, żeby na złość dowieść Pani, że chociaż nie ma listu, to i tak czytam Naglerową. Zawsze znajdę jakąś pociechę, ale i zawsze przyjemniej i raźniej jak ta pociecha przyjdzie od człowieka z dobrej woli, niż tylko z Orła. Żyjemy tu dosłownie jak na wsi. Łąki już się wywzięły na dobre, są po brzegi zalane zielenią, bardzo kwaśne i bardzo tłuste. Chodzą po nich krowy, ale nie meczą. Anglicy zdaje się nie mają dobrych śpiewaków i meczących krów. Wszystkie braki muzyczne są wyrównane tutaj przez ptaki, niezwykle głośne i doskonale obeznane z rzemiosłem. Nutę podrzucają w górę od razu wysoko, spokojne o siłę gardła i płucek. W tym wiosennym czasie drzewa śpiewają tu jak instrumenty. Tylko z tym wiatrem - to już skaranie boskie. W wielkim mieście może nie czuje się go tak bardzo. Ale tutaj, w polu - przewala się fala bezustannie hucząca. Łomoty, gwizdy i świsty. Wziąłem na odwagę i mimo upomnień, napisałem do Marii Dąbrowskiej. Przysłała obszerny list. Cieszy się, bo ocalało jej mieszkanie i biblioteka na Polnej, gdzie mieszka nadal. W Powstaniu straciła siostrę, sama złamała prawą rękę przy gaszeniu pożaru kamienicy. Ale z ręką już dobrze. Warszawę opuściła dopiero po kapitulacji Powstania i mieszkała jakiś czas pod Łowiczem. Opiekuje się dziećmi brata, i odnoszę wrażenie, że ma w związku z tym trochę kłopotów materialnych, chociaż pisze o wystarczających dochodach z książek. Po tej wiadomości, że daje sobie radę mówi tak: "Tyle wiadomości pozytywnych. A co do innych, to jakiekolwiek by były, nie umiałabym, zdaje się, żyć poza Polską”. Wyraziła życzenie, żeby do niej pisać. Chcę przede wszystkim wysłać jakąś paczkę. Bardzo się z tego listu ucieszyłem - to też pociecha i ratunek.

Proszę Pani, czy nie ma tam kto "Zmowy nieobecnych" Kuncewiczowej? Do „Orłra” książki nie przysłali, a chcę - nie zaraz zresztą – zabrać się do tej powieści i omówić parę spraw związanych w ogóle z Kuncewiczową. Książkę po wykorzystaniu zwróciłbym oczywiście. Z licznych fragmentów tej rzeczy widzę, że są tam kwestie o wiele poważniejsze - chodzi mi o typ psychologii u Kuncewiczowej, czy jak to nazwać - od tych, jakie poruszył i to po łebkach Bielatowicz. Chce właśnie - powiem prywatnie - ten typ psychologii zaatakować. Zupełnie nie zdaję sobie w tej chwili sprawy, jak to wyjdzie i do czego ostatecznie dojdę po rozważnym obejrzeniu powieści. Ale kusi mnie to.  Czy pisał Gustaw? Co on teraz tam porabia? Mam ich bardzo na sumieniu - nie pisałem do nich szmat czasu - może się obrazili? Sowiński narzeka w listach na nadmiar roboty - rzeczywiście nie może pomyśleć o pisaniu, tak

go pochłania drukarnia. Ale, nie wiem czy doszła do Pani wiadomość, że Montwiłł - pamięta go Pani? – wrócił do kraju. A co porabia pani Beata? Tak się wszyscy rozlecieli, że trudno o nich zebrać wiadomości. Zdobyłem nareszcie informację, gdzie są wydawnictwa Korpusu. Powiedziano mi, że trzeba w tej sprawie porozumieć się z p. Foglem. Jego adres to: inż. Leon Fogel, Grove Park Polish Camp near Iver Buckinghamshire.

W tym Grove Park mają być właśnie stosy książek Oddziału. Druga informacja: jedzie się tam kolejką podziemną do stacji Uxbridge, a ze stacji dalej - autobusem 458. No, to już wszystko, proszę Pani, z czym mogę się dzisiaj podzielić w tym liście. Pięknie proszę - napisać do mnie.

Dużo zdrowia i wesołości Tadeusz

Kochany Kazimierzu,

jest sobota, więc choćbym dzisiaj wysłał ten list, to i tak - przy obyczajach poczty angielskiej - wyszedłby dalej w świat dopiero w poniedziałek rano. Urządzę więc sobie z tych kartek "pamiętnik" sobotni i niedzielny, taką dwudniówkę rekolekcyjną. Dzisiaj rano nadszedł twój list z datą 21. Nie wiem, czy już masz moje listy; to dobrze i przyjemnie, że się nasze "noty" wyminęły w drodze. Chodzę od rana trochę kwękający, bo w nocy nawaliło mi serce, trzeba było wzywać sanitariusza, bo lekarza na miejscu nie ma. Zdaje się, że nic groźnego, po pierwszej dawce lekarstwa serce przestało wariować, choć mu jeszcze daleko do normy. Dzisiaj na szczęście wypadła wizyta lekarska, byłem - dał mi dobre leki, znane mi z poprzednich kuracji. A tak ostatnio zadbałem o siebie! Jem dużo, poprawiłem się wyraźnie, tylko z tym cholerskim sercem nie mogę przyjść do ładu. Był w tym nocnym wypadku pewien wesoły moment, z którego dzisiaj śmiejemy się z Gołkowskim. Bo po sanitariusza poszedł w nocy Cezary. Siedzą obaj - uważasz - koło mnie, sanitariusz co chwila bada puls, i wywiązała się rozmowa, z której wynika, że ów sanitariusz jest z zawodu... operatorem filmowym. A że Gołkowskiego nazywamy dyrektorem kina, bo sobie zrobił w kącie baraku "pokoik" o ścianach z koców - więc okoliczność w całości zabawna. Ten Cezary śmieje się, że "do łoża poety sprowadził operatora filmowego" i jest z tego przygodnego kawału dumny. Żart żartem, ale co bym dał za zdrowe serce! Ale jeszcze jedna okoliczność "filmowa". Przywieźli parę dni temu z Blackpoolu - bo go zostawiłem - elektryczny piecyk. Ciągnie światło jak smok. Palił się przez dzień bez przygód, wczoraj wieczorem włączyłem go - i zaraz nawaliło światło (to się u nas często zdarza). Cała więc historia łącznie z zastrzykiem odbywała się przy świeczce. Tak się bawię teraz tym, żeby jakoś stłumić w sobie tę świadomość, że znowu nawaliłem. Westchnij na intencję, żebym był zdrów. Słuchaj, pisałeś kiedyś, że wysłałeś parę listów do kraju. Chyba i do Kołonieckiego. Co się z nim dzieje? I co w ogóle piszą?

Jest już het po obiedzie. Spałem ze dwie godziny jak suseł i jeszcze aż słaby jestem od senności. To działanie lekarstwa. O to wła­śnie chodzi - żeby albo spać albo być sennym. Jak tylko tym razem uda mi się szczęśliwie ominąć chorobę, zaraz pojadę do którego ze znanych mi lekarzy, żeby się uczciwej wziął za to serce.

Nareszcie od rana słońce, dość ciepło. Przecież wichura z poprzednich dni, trwająca dzień i noc - wykolejała wszystkich. Można czytać, że tak wyło w "Królu Learze", żyć w takim wichrze jest czasami ponad siły. A jak znowu przychodzi słońce i ogromne obłoki, odkrywa ci się to wszystko jak łąka z raju. Zwłaszcza teraz, gdy drzewa dopiero się zapalają, a łąki są zielonymi jeziorami. Pejzaż tu działa zawsze dorywczo, jak dorywczo jest pokazywany po deszczu czy po pochmurności długiej. Dlatego nigdy się nie opatrzy i zawsze jest niespokojny - albo niepogodą albo pogodą. Nie umiem ustawić w naturze tutejszej ziemi flegmatycznego Anglika. Może tu leży źródło ich spokoju jako schronu przed nerwowością tej ziemi. I to nerwowością o typie katastrofy żywiołu.

A teraz jest już po kolacji, a dla mnie po skromniutkiej dietce. Ach, jaki pogodny przedwieczór. Otworzyłem okna, obłok prawie wjeżdża do baraku, przejrzystość taka, że widać dalekie gałązki i śpiewa ptak, jak u nas w parkach, po deszczu. Tutaj ptaki są niezwykle głośne i zawsze śpie­wają - nie wiem jak to dokładniej określić - jak po deszczu. Nie robią wrażenia, że chce im się pić. Nutę biorą ostro, od razu wyso­ko i trzęsą nią bardzo czysto, doskonale obeznane z rzemiosłem. Wyrównują słabiznę tej sztuki u tutejszych ludzi. Jeden taki obywatel z pierza wyczynia właśnie w tej chwili muzyczne cudeńka, nie słychać ich więcej teraz. Strugają nutki w przeróżny sposób. Tylko jeszcze nigdy nie słyszałem tu żab. Muszę się o to wypytać, bo przecie wody tu dużo, a i koło nas łąki mają sporo jeziorek.

Więc gdzie te damy, u jakich wód spędzają wiosnę? No, zapalę sobie połóweczkę, bo dzisiaj palenie bardzo rygorystycznie. Zresztą nawet dym nie bardzo smakuje po tych chemicznych świństwach. Chciałbym, żeby mi się w życiu choć trochę wiodło.

niedziela

Ano, wczoraj było za ładnie, dzisiaj wróciliśmy do rzeczywistości.

Ziąb jak jasna cholera, zrywa się wiatr i ręce grabieją. Światła jeszcze nie zreperowali. Bo - rozumiesz - jak się u nas popsuje, to gaśnie i w sąsiednim baraku, gdzie mieszkają same pawiany. Reszt baraków ma wtedy światło. My zwalamy na pawianów, oni na nas. Obie strony czekają, kto pierwszy zajmie się reperacją.

Dotychczas pawiany nie wytrzymywali i samibrali się do naprawy. Tym razem uparli się, wzięli na zwłokę i chcą nas zmusić, żebyśmy majstrowali przy korkach. A my nic - czekamy. W rezultacie nie ma światła, a idzie trzeci wieczór. Wczoraj uśmieliśmy się, bo pawiany chcieli być chytre i wieczorem, przeciągnęli sznur od siebie do wychodka i stamtąd czerpali światło. Ale im zgasło później. Patrzą na nas jak na zbójów. Światła nie ma, piecyki elektryczne nie grzeją - bida.. Śmieci, papiery pakujemy zawsze do pieca żela­znego. Nazbierało się tego po samą górę. Parę minut temu zapaliłem to świństwo - z komina poszedł dym jakbyśmy uruchomili jaką fabrykę, Wiatr pchał ten tuman w okna pawianów - mieliśmy więc krótką radość, że pawiany będą nas z zazdrością podejrzewali, że mamy drzewo czykoks. Takie to są nasze "walki" z konkurencyjnymi stronnictwami.

Spałem bardzo dobrze, ale czuję się jeszcze niezbyt. To jest bardzo męczące to stałe kołatanie w piersiach. Przy obiedzie wygłosiłem jednemu pawianowi dłuższą oracje, atakującą ich metody wojny nerwów z nami. Rozmawialiśmy prawie jak parlamentariusze, aż się stół bawił.

Bo wytknąłem im ten nocny i podstępny sposób dołączenia się do linii sracza. Takie to są tutaj "ideowe" konflikty. Poważnie mówiąc, prawie symbol zderzenia się zobecnymi ludźmi na życiowej emeryturze. Popaduje sobie deszczyk, wicherek dmucha nie najgorzej, wie­czorem prawie wszyscy spotkają się w barze obozowym, potem się rozejdą, przed snem zrobią siusiu, a rano da capo.

Chyba ci nie potrzebuję tłumaczyć, że biję w pośpiech twojej korekty, a nie w twoje prawo do niej i w twój - jak dla mnie, prawie absolutny słuch na celowość słowa i zdania. Zdaje sobie sprawę, że robisz to w niebywałym na skutek warunków pośpiechu i stąd tu i ówdzie nieporządek. Żeby nie być gołosłownym: przeczytaj sobie zdanie 1. szpalta, mniej więcej w połowie, zaczynające się od słów:

„W dodatku trzeba z miejsca zaprzeczyć"... Skąd to słowo tam się wzięło i pomyśl co ono narobiło? Zecerzy powinni dostać porządną wcirę i powinniście przekonać się, czy nie ma w tym świadomej zło­śliwości z ich strony. Niezbyt więc wierzę, że ci co czytają – aż w trójkę! - rewizję, nie są "tumanami", przynajmniej na czas czytania rewizji. Właśnie to, że tak bardzo zależy ci, by moje rzeczy

wyszły schludnie, może nieraz spowodować, że coś przegapisz. To jest zrozumiałe nawet psychologicznie. Ale inni? Capy i koniec.

Od czasu do czasu dobrze robi - nawet w życiu redakcyjnym – małe piekiełko, by korektorzy przed pracą wypili szklankę zimnej wody. I przetarli nią oczy. Powtórz im to.

Napisz, co z twymi dalszymi planami. Musisz dobrze wszystko przemyśleć i wziąć pod uwagę całe to angielskie, beznadziejne podwóreczko. Tak cię ostrzegam z powodów obiektywnych, choć rozumiesz, że osobiście bardzo bym chciał, byś tu zjechał. Boję się i o „Orła” - wyobrażam sobie jakie tam zaraz wjadą tematy i jakie narodowe nieszpory czy sumy. Tak czy inaczej - twoja decyzja ma w sobie ele­menty nie tylko osobiste, ale i społeczne. Weź pod rozwagę i to: że odejście twoje i zajęcie się - nareszcie! - pisaniem jest też dużej wagi aktem społecznym. Chodzi o to, byś coś wybierając, wykłócił się - jeśli trzeba będzie aż się kłócić - o warunki dla twojej osobistej pracy literackiej. O tej pracy bardzo powinieneś pamię­tać, i to jest jedno, do czego czuję się upoważniony, by ci to po­kazać, podkreślić i - daruj słowo - kazać, abyś i to miał na względzie. Pamiętaj i tym, że przejść z Londynu do obozu - jest zawsze łatwo. O dostanie się do Londynu z obozu - trzeba walczyć, najczę­ściej bezskutecznie. Gdybyś więc miał już przyjechać do Anglii, chy­ba lepiej już z góry starać się o zaczepienie w Londynie. Będziesz tam widział, że niezbyt ci idzie - zawsze będziesz miał czas przenieść się do obozu.

To co pisałeś o swojej harówce - cytowałem wstydząc się siebie. Nie gniewaj się na mnie. Ja wiem i zdaję sobie sprawę z wielu rze­czy, którymi nad nami górujesz i za co powinniśmy być ci wdzięczni. Bo robisz - za nas. To zresztą - jeśli chodzi o moje zobowiązania wobec ciebie - jest za trudne do opisania i nigdy bym tego najwy­żej poza napomknieniem, szczegółowiej nie chciał opowiedzieć. Bo to się nie da wymierzyć.

Pisz, ściskam Tadek

Kochany Kazimierzu,

zasmuciła mnie - i to nawet bardzo - jedna rzecz. Że jakkolwiek pokłóciliśmy się, stosujesz staroświeckie sposoby i milczysz. Że to niby ja mam pierwszy się odezwać, aby stało się zadość przysłowiu “przyszła koza do woza”. Uważam, że istotnie trzeba iść do woza, skoro ten wóz tak po dziecinnemu wziął na ambit. Wczoraj wysłałem ci "Trzech poetów". Pisałem do Starzewskiego do Londynu, podając mu nasz nowy adres, bo chciałem odebrać tę trochę grosza za wiersz i artykuł, ale jakoś milczy i nic nie przysyła. Chciałbym teraz zebrać i trochę pieniędzy, bo czekają mnie wydatki. Sporo świadomie wydaje na dożywianie, a dzisiaj właśnie dostałem list od Dąbrowskiej i chcę jej od czasu do czasu coś posłać. Bo się wreszcie zdecydowałem napisać do niej, mimo że ostrzegaliście mnie, żebym tego nie robił. Napisałem mało, rzeczy zupełnie nijakie, ot tak o deszczu, zimie i potocznych koszałkach opałkach. Napisała bardzo obszerny list. Mieszkanie, biblioteka i rękopisy, zakopane w piwnicy w czasie Powstania, wszystko ocalało. Złamała prawą rękę przy gaszeniu pożaru (widzę jak się uwijała) kamienicy na Polnej, gdzie mieszka znowu. Warszawę opuściła dopiero po kapitulacji Powstania i mieszkała pod Łowiczem. Dalej opiekuje się dziećmi brata, który przeszło rok temu wrócił z Anglii i jako cywil, po 30 latach służby wojskowej, jeszcze się nie urządził dostatecznie. Powodzi jej się nieźle, ma sporo dochodów z książek i wznowień. Pisze później tak, zaraz po wiadomości o tym, że dobrze daje sobie radę. Tyle wiadomości pozytywnych. A co do innych, to jakiekolwiek by były: „nie umiałabym, zdaje się żyć poza Polską. Ale tego nie może pewno zrozumieć nikt, kto nie przeżył tu z nami całe go piekła okupacji niemieckiej i całej polskiej tragedii, kto nie wypił całego zgotowanego nam przez los "kielicha goryczy". Może jednak dobrze, są i tacy, co go całego nie wypili”. Odpiszę jej, może z dalszych listów wyjdzie wyraźniejszy obraz jej do nas stosunku. O tym, że cało wyszedłem z niewoli wiedziała, nie wiem od kogo. "Prosi", żeby pisać do niej. Bardzo mnie ten list już przez sam fakt, że mam koło siebie jej słowa, wzmocnił i ogłaszam dla ciebie winowajcy, i dla wszystkich - amnestię. Wznawiam prywatne stosunki z wami, urzędowe wznowiłem - wczoraj, wysyłając ci specjalną notę. Myślę, że współżycie między naszymi państwami ułoży się jak najlepiej, czekam na korespondencję dyplomatyczną (nie w chytrym znaczeniu tego słowa) ze strony brukselskiego “rządu” panów. Do Gustawów nie pisałem już kupę czasu, chyba jeszcze od świąt Bożego Narodzenia, Krystyna przysłała niedawno kartkę z Rawenny - była na wojażu - ale w zasadzie i oni milczą. Naglerowa pamięta, przesyła śliczne listy… Ach, gdybym był trochę starszy, dziewczyno! Już ja mam szczęście do starszych pań. U nas od paru dni wichura taka - że prawie koniec świata. Już prawie nie można wytrzymać. Łomot i gwizdanie, czuje prawie fizycznie jak pędzi ziemia. W mojej sprawie - mieszkanie - cisza, i ciszą - przewiduje - zostanie dalej. Jakieś jeszcze akty dobrej woli wobec was mam uczynić, żebyś się łaskawie odezwał? Do wichury przybył od godziny deszcz - cholera z tym światem. U was chyba już tęga wiosna.

Ściskam Tadek

Kochany Kazimierzu,

nie ma jeszcze od ciebie żadnego listu, a że nie mam się przed kim wyżalić, więc piszę do ciebie, choć w tym wypadku jesteś dużym chyba powodem owego żalu i zmartwienia. Nie czekam na twój list i z tego powodu, żeby uniknąć formy, że to ja jestem obrażony na was, więc niby dopiero wtedy mogę napisać, aż ty czy wy sprawę jakoś wyjaśnicie i napiszecie pierwsi do mnie. Fakt faktem, że z recenzją moją stała się nawalanka z waszej strony. Z jednej strony wpadacie w programowe apostolstwo czystości języka, w aż przesadne puryzmy czy słownika, z drugiej nie ma chyba na emigracji pisma tak bałaganiarskiego, jeśli chodzi o korekty, jak Orzeł. Teraz ty kwestionujesz niektóre zwroty, niektóre sformułowania, a poprawiając - budujesz zdania tak pospiesznie w danym wypadku, i tak pospiesznie poprawiasz niektóre wyrazy, że wychodzi raz dziwoląg i raz parę słów pod rząd rymujących się. W jednym wypadku sens został zupełnie odwrotny, każdy uważniejszy czytelnik, z Piaseckim włącznie, miałby prawo zesobaczyć mnie za nielogiczny wywód i niechlujstwo. To są racje zewnętrzne czy jak je tam nazwać - mego oburzenia. Teraz druga strona medalu - prywatna. Piszę mało i chcę by to mało miało formę schludną, przynajmniej taką, na jaką w granicach swych możliwości mogę się zdobyć. W żadnym wypadku nie pozwolę, by mnie pismo traktowało per przez nogę. Prócz owych racji zewnętrznych, pisanie i druk potrzebne mi są dla osobistego ratunku i muszę ten ratunek tak sobie urządzić, by miał kształt rzeczywistej pociechy. Orzeł nauczył swych współpracowników i to nie od dziś - że od chwili posłania czegoś do redakcji do chwili ujrzenia tego w druku człowiek przeżywa męki, czy zamiast słowa "męka" nie zrobicie "mąka". Najczęściej obawy są słuszne. Wasze niechlujstwo dochodzi już do takich granic, że powinniście za całość tego zjawiska stanąć przed sądem.

[brak strony drugiej]

Proszę cię, byś nikomu ze swych brukselskich znajomych czy kolegów nie pokazywał ani nie opowiadał o tym, co wam nieraz przesyłam zanim nie umieścicie tego w piśmie. Zauważyłem ostatnio jeden taki wypadek, z którym może być tyle samo miłej zbieżności sądu co i działania pod wpływem czego innego.

Myślę, że nie jest to z mojej strony wygórowane życzenie, byście mi przysyłali nieraz oczywiście z obowiązkiem zwrotu przeze mnie, pisma krajowe. Mogą to być stare numery. Zobowiązuję się nie niszczyć tego i zwracać wam Wasze w czasie przez was oznaczonym. Wydatki bowiem na te rzeczy są zbyt rozbijające kieszeń. Ostatecznie pewna pomoc tego rodzaju nie jest herezją.

To już raczej z mojej strony propozycja: wystarajcie się o to, bym miał w obozie jaką klitkę i wtedy możecie mi dawać pewne zlecenia - żeby napisać to albo tamto, opracować jakąś rzecz czy co tam będzie potrzebne. Jak wiesz, ze wszystkich ludzi piszących w Korpusie mam najgorsze warunki pracy i nawet pies z kulawą nogą nie zajmie się tą sprawą. Tu jest łobuzerka, na którą ja nie mam żadnych środków. Nie widzę potrzeby urządzania ze swej strony milczącej ofiary i cierpiętnictwa wynikłego z poddawania się skurwysyńskim wobec mnie metodom. Żądam dla siebie szacunku, nie widzę niczego i w mym życiu i w mej pracy, co by upoważniało do traktowania mnie przez nogę. Muszę się postawić, bo inaczej zmarnieje pod każdym względem. Nie ja ich, ale oni mnie powinni się trochę wstydzić, bo dosłownie to wszystko, co przewidywałem i w co biłem jako w linię postępowania Korpusu sprawdziło się jota w jotę. Sroce spod ogona nie wypadłem. Sułkowski jestem! I żądam pewnego minimum ułatwienia mi pracy.

Do tomów Piaseckiego jeszcze nie zaglądałem. Dosłownie chodząc odchorowałem i jeszcze nawalam z sercem, po tej mojej "pociesze" z pisania, która w waszym wydaniu wyszła jak trucizna. Chcę z wami rozpocząć nowy okres współpracy. Pierwszy wyciągam rękę. Za niechlujstwo musicie ponieść konsekwencje owo sprostowanie, choć wiem, że w całości nie naprawiono mojej krzywdy musi się ukazać. Jako początek tej nowej pracy - przesyłam o tych zakichanych poetach. Niech wreszcie to idzie. Nie śmiej się Kazimierz, z tego ultimatum - chcę w każdym wypadku być sobą. Bezwzględnie proszę o danie mi ww. gwarancji, że takiego nieporządku ani z wierszem, ani z artykułem już nie będzie. No, ulżyłem sobie, ale poważnie mówiąc, cóż bym dał za to, żebym mógł spokojnie spać, że mi nowego kawału nie zrobicie! Jutro - o sprawach już całkiem prywatnych.

Bądź zdrów, ściskam Tadeusz

Droga i Kochana Pani,

list Pani, chyba tylko dlatego dłuższy, że to był prima aprilis, dostałem i wiele miałem z niego radości. W ogóle "samopoczucie", mówiąc Pani tytułem, poprawiło się, bo chyba z tydzień było słońce i pogoda i naprawdę chciało się iść i szukać sobie frałecki. Reszta u mnie bez zmian i powiedziałem sobie, że już z niczym „nie wyjadę” w liście do Pani, bo Pani zaraz się martwi i denerwuje. Wczoraj byliśmy na wycieczce. Część drogi odwaliliśmy autobusem, część - na piechtę. Chodziło o jakieś stare zamki, których wielkie mądrości prawił nam na miejscu jeden zkolegów, historyk sztuki. Ale mnie to wcale nie obchodziło. Od gruzów piękniejsze były drzewa, bardzo stare i tak powyginane, chyba od wiatrów, że przypominały raczej zwierzęta z zoologii niż botanikę. Wróciliśmy wieczorem, zmachani i zgrzani, ale to radość. Dzisiaj znowu chmurzyska i ziąb. Proszę Pani, tu u nas nie ma książek oddziału, nie ma więc i "Ludzi sponiewieranych". W Blackpoolu też tego nie było. Pamiętam, że w Lowercrafcie mieli na składzie sporo wydawnictw i sam tam widziałem ten Pani tom, ale nie wiem dokąd te książki przewieźli. Pytałem tutaj, nikt nie wiedział. Czytałem jeszcze przed świętami, że w "Polsce Walczącej" będzie jakaś Pani rzecz, ale nie mogę tego uchwycić. Kolportaż pism jest w naszym obozie niezbyt sprawny, jeszcze nawet nie widziałem świątecznych "Wiadomości". W ogóle żyje się jak na zapadłej wsi, co ma i

wielkie uroki i wielkie biedy. Dwa są u nas miejsca o właściwościach pól magnetycznych: kasyno i poczta. Do obydwu tych miejsc walimy procesją jak baby na nieszpory. Na pocztę chodzi się co dzień zaraz po śniadaniu – to taka poczta obozowa - w małym mieszkaniu robi się ścisk, a pocztowy zza bufetu wywołuje nazwiska. Wywołany robi minę oblubieńca i zalany po uszy szczęściem bierze w palce liścik jak rąbek welonu oblubienicy. Albo jeszcze inaczej - wychodzi jak paw obdarowany urokami samki. Reszta czeka, listów w garści pocztowego coraz mniej, serce bije coraz bardziej - będzie co dla mnie czy nie będzie. Nie ma. Zawiedzeni wychodzą jak z domu pogrzebowego. Seans skończony. Jutro – da capo. Obiady się u nas prawie celebruje. Ponieważ jest sporo "pawianów", więc taki starszy pan wysadzony najczęściej dosłownie z siodła, traktuje obiad jako,zajęcie służbowe - zpoprzeczką przez pierś, z dbaniem o to, by siąść w środku stołu, rozmawia jakby byłna galowym obiedzie u Króla Jerzego, na tzw. inteligenckie tematy. Często gęsto słyszysię powiedzenie "nieboszczyk Beck" - że to niby był jego znajomy, jakąś opowiastkę - jak to było na nartach u Sosnkowskich w Polsce, świątobliwie zapamiętany żarcik pani Sosnkowskiej - no jednym słowem ma się uczucie, że to jacyś wielcy ludzie, którzy tutaj, w Calveley, odprawiają zaduszki i - tworząc leśmianowski obraz - zapalają świeczki na własnych nagrobkach. Cały ten klimat jest i dramatem i groteską. Myślę, że przed tym dramatem dobrze jest bronić się właśnie groteską choć i ona w swej naturze kryje dramatyczne rzeczy. Zapytuje Pani o moje nowe wiersze. Jeszcze blackpoolska "Sielanka pierwsza" będzie niedługo w „Orle”, a tutaj mam od paru tygodni jedną zaledwie linijkę: Białe brzuszki jaskółek nad drogą - i to wszystko. To ma być początek wiosennego wiersza.

Umyślnie napisałem w tym liście o tej "Sielance", żeby się Pani roześmiała, że i mnie się sielanki zdarzają. Pisze Pani o Charonie. Nie można się smucić. Żonkile są tylko na tym świecie, tam jest nuda. Dlatego chwalić trzeba ziemię - mimo wszystko. Dlatego prawie cały pierwszy dzień Świąt - piłem, oczywiście nie wodę ze Styksu. Później kręciło mi się we łbie, ale to jest cudowna - łaska dana pijakowi, fizyczne doznanie na sobie obrotu ziemi. Gwiazdy były o wiele niżej wtedy, na wyciągnięcie ręki. Prawą nogą nadepnąłem na Kasjopeę, aż dopiero Panna mi pomogła. Później gonił mnie Byk i straszyły - lecąc za mną - Bliźnięta, choć niczego takiego nie mam na sumieniu.

Proszę pomyśleć, że co dzień chodzę na pocztę. Czy naprawdę mam odchodzić z tą grupą, zapomnianą od ludzi i Boga? Bardzo serdecznie proszę o list.

Pięknie Panią pozdrawiam i życzę dużo radości. Przecież wiosna. Tadeusz

Kochany Panie Tadeuszu

Wczoraj przesłano mi ze Związku Pana list i zaraz, korzystając z niedzieli, odpisuje. O tym, że Pan żyje, dowiedziałam się niedawno i bardzo się z tego ucieszyłam. W przeciwieństwie do deszczów, o których Pan wspomina, że panują w Anglii, my mamy tu od miesiąca piękną wiosenną pogodę. Choć zimę mieliśmy równie ciężką jak cała Europa, dały nam się we znaki i zatory nieuniknione w ruchu kolejowym i powodzie. Ale to minęło i wylizujemy się mężnie ze szkód przez żywioł śniegu i wody zadanych. Mieszkam nadal w Warszawie na Polnej w moim dawnym mieszkaniu, które ocalało jak i moja biblioteka. Ocalały również moje rękopisy, zakopane w czasie powstania w piwnicy. Zginęła natomiast w powstaniu najukochańsza z mego rodzeństwa siostra moja, Jadwiga Szumska, ja zaś miałam przy gaszeniu pożaru naszej kamienicy /już odremontowana/ ciężko złamaną prawa rękę. Jak Pan jednak widzi z tego, że piszę, skończyło się jej pomyślnym wyleczeniem. Dziękuje Panu za pomoc, jaką Pan wśród kolegów z obozu jeńców czasu okupacji zorganizował dla wychowywanych przeze mnie dzieci mego brata. Otrzymałam ją dwa razy, trzeciej największej sumy, która przyszła przez pocztę już nie mogłam podjąć, gdyż poczta już nie działała. Niemcy wtedy uciekali, był to koniec lipca i byliśmy pewni, że wszystko pójdzie bardzo prędko, gdy tymczasem nadciągnęła taka niezwykła tragedia. Dziećmi tymi opiekuje się nadal. Chłopiec, Jurek Szumski, ma już 14 lat, mieszka u mnie i chodzi tu do trzeciej gimnazjalnej. Dziewczyna, Gabriela, ma już lat 18, uczy się w gimnazjum wiejskim, w Dąbrowie Zduńskiej pod Łowiczem i tam mieszka w internacie, gdyż była słaba na płuca i pobyt na wsi jest dla niej stosowniejszy. W tej Dąbrowie Zduńskiej w pięknej szkole rolniczej, z którą byłam zaprzyjaźniona jeszcze przed wojną, spędziliśmy czas wygnania z Warszawy, kiedy opuściliśmy ją po kapitulacji Powstania. W ciągu dwu tygodni po wypędzeniu Niemców zorganizowano tam gimnazjum z młodzieży chłopskiej, biorącej czasu okupacji udział w tajnych wiejskich kursach gimnazjalnych, jakich było po wsiach dość dużo. Teraz owo gimnazjum wybudowało już sobie własny gmach i dom dla nauczycieli. Gimnazjów takich powstało na wsiach około stu. Ponieważ Pan jest polonistą, może Pana zainteresują wiadomości z tej dziedziny. A więc w kraju wielki brak nauczycieli i właśnie polonistów, między którymi straty są szczególnie dotkliwe. Między innymi i moja siostra była doskonałą polonistką. Są gimnazja i licea, które dotąd nie mogą zdobyć kwalifikowanego polonisty i łatają przygodnymi siłami.

Brat mój, ojciec Jurka i Eli, wrócił już przeszło rok temu do kraju. Ale ponieważ po trzydziestu latach służby wojskowej stał się cywilem, więc jeszcze nie stanął tak mocno na nogach, aby wziąć na siebie wszystkie ciężary związane z wychowaniem dzieci. Zresztą dopiero od lata będzie może miał odpowiednie mieszkanie. Pracuje w Państwowej Komunikacji Samochodowej, gdyż jedyna rzecz, na której się zna poza wojskiem, to samochody, jako że był w Anglii czołgistą.

Ja daję sobie dobrze radę, ponieważ moje wszystkie dawne książki wychodzą w nowych wydaniach i w o wiele większych nakładach niż przed wojną. Jest tu teraz olbrzymi głód książki i głód nauki. Wydania książek czy to dawnych czy nowych rozchodzą się w ciągu paru miesięcy.

Tyle wiadomości pozytywnych. A co do innych, to jakiekolwiek by były, nie umiałabym, zdaje się, żyć poza Polską. Ale tego nie może pewno zrozumieć nikt, kto nie przeżył tu z nami całego piekła okupacji niemieckiej i całej polskiej tragedii, kto nie wypił całego zgotowanego nam przez los "kielicha goryczy". Może jednak dobrze, że są i tacy, co go całego nie wypili. Zresztą wiem, że tęsknota do ojczyzny jest ogromną torturą.

Zdziwiłam się, że Pan tak nic o mnie nie wiedział, nawet czy mieszkam, gdzie mieszkałam. Bo przecież kontakty z zagranicą są dość częste i wszyscy moi znajomi mniej więcej o moich losach wiedzą. Dziękuje Panu za życzenia świąteczne, choć o wszelakiej pomyślności trudno dziś marzyć na świecie, co spożył wszystkie owoce z drzewa wiadomości złego i dobrego i przez anioła z mieczem wygnany został z "raju złudzeń". Zahartowani jednak już jesteśmy na wszystko. Zdrowie moje tylko nieco szwankuje i zły stan nerwów trochę utrudnia prace. Są to pozostałości wojny. Będę bardzo rada, jeśli Pan znowu kiedy do mnie napisze.

Łączę serdeczne pozdrowienia, Maria Dąbrowska

Drogi Panie Tadeuszu!

Oba nagłówki są ważne: jeden dotyczy zmiany adresu, drugi natomiast jest primaaprilisowy. Proszę jednak w związku z datą nie tłumaczyć sobie niczego na opak. Pisze prawdę.

Otóż list Pana zdeprymował mnie, bo nie umiem ani radzić, ani poradzić. Sprawa owego Domu, któryby poniekąd zaradził, jest jeszcze o tyle aktualna, że koledzy moi z Zarządu projektują dalszą akcję. Niestety, wszystko idzie kulawo. Chcieliśmy zaanimować tym Domem Prezydenta, ale właśnie wyjechał na parę tygodni (nie Dom, tylko Prezydent). Tak czy inaczej rzecz się odwleka i na to nie można na razie liczyć. Czy jednak nie pozwolono by Panu zamieszkać w Londynie? Mógłby Pan do ubogiego uposażenia trochę dorobić pisaniem i jakoś tu pędzić żywot nie dostatni, ale ludzki.Nie wiem, jak się do tego zagadnienia ustosunkują władze PKPR i sama stoję wobec niepewności, bo wreszcie w kwietniu wstąpię do owego Korpusu Przysposobienia. Być może, że pozwolą mi tu mieszkać, ale nie wiem, czy będą płacić. Naprawdę nie jest dobrze!

Czytałam recenzje Pana o "Jabłuszku ". Książki nie znam, ale odniosłam wrażenie, że krytyka Pana jest istotna. Na pewno jednak jest inteligentna, wielostronnie ujmująca sprawę książki. Podobał mi się Pana sposób. Nie wiem, czy czytał Pan recenzje Florczaka o "Krauzach". Nie jestem zadowolona. Nie lubię, kiedy mnie ktoś bardzo nieopierzony klepie po ramieniu. Szkoda, że Pan nie zdążył, ale to tylko moja szkoda. Czy posłał Pan coś do "Kultury" Gustawa? Pismo powinno było już się ukazać. Jest tam duży początkowy fragment mojej nowej powieści. Czy czytał Pan w "Wiadomościach" taki mój "kawałek" drugi z cyklu śledztwa: "Samopoczucie"? Chce dla "Orła" napisać wspomnienie o Leśmianie i zebrać te wszystkie drukowane już wspomnienia o pisarzach w niedużą książeczkę. Podobno są tam u was jeszcze egzemplarze "Ludzi Sponiewieranych". Jeżeli tak - proszę o wysłanie 10 sztuk i podanie ich ceny. Pieniądze pośle odwrotnie.

Tu, gdzie teraz mieszkam, jest dzielnica prawie robotnicza. Dużo domów zbombardowanych, sklepiki, jak w Kielcach albo innej Kiernozi. Mieszkam u pp. Pełczyńskich, którzy wynajęli małe mieszkanko czteropokojowe, dwa pokoje odnajmują. Nastrój bardziej domowy, ale pokoik mały. Tyle, że taniej o parę funtów, co ma dla mnie duże znaczenie.

Czy nie za dużo piszę o sobie i swoich sprawach? Czy nie pomyśli Pan czytając, że chciałby mieć taki malutki pokoik? Pewnie tak Pan pomyśli z odrobiną zawiści, tak ludzkiej i tak uzasadnionej. Ale nie wszystko złoto, co się świeci. Mam dużo zajęć z gatunku domowych, które zabierają mi wiele godzin i zaprzątują umysł. Są też braki takie jak lampa stojąca, jak stolik do pisania. Musze je uzupełnić własnym kosztem, a nie bardzo mogę. Mimo to, przyznaje, że lepiej mi, niż Panu i bardzo się wstydzę, że tak jest.

Dlaczego nie posyła Pan swoich wierszy do "Wiadomości"? A może były, tylko nie czytałam, bo nie kupuje tego pisma, zbyt dla mnie drogiego. Proszę mi przepisać jakieś swoje nowe wiersze. Wie Pan przecież, jak bardzo się nimi cieszę, jak je lubię, jak je podziwiam.

Z Gustawami trochę koresponduję. Krystyna była w Rawennie i stamtąd napisała parę słów. Gustaw pewnie teraz bardzo zajęty pismem. Mają i oni kłopoty w tym niepewnym kraju. Ale słońce tam grzeje i niema PKPR. Koresponduje też z Giedroyciem, który wyda "Krauzów" po włosku. Finansowo bardzo mizernie to wypadnie przy relacji lira do funta. Nigdy nie dbałam o te finansy, ale teraz trzeba o nie dbać.

Z ludźmi tutejszymi mało się zadaje. Nie mam jakoś ochoty do ludzi. Zresztą, ich gładkość jest tak zdawkowa, że szybko mi się sprzykrzyli. A może to moja wina, nie ich.

Proszę bardzo, napisać do mnie prędko i o wszystkim. Jest już Wielki Tydzień. Rok temu drukowałam ten śliczny fragment Pana prozy. Przewalił się ten czas – dobry i zły. Tak mi teraz ciężko, jak w tamtych latach więzienia i łagru. Niby inaczej, niby ta wolność, ale wyjdźże człowieku za druty kolczaste! A może to już jest życie po śmierci, która nastąpiła niepostrzeżenie, bez umierania i agonii. Właśnie słyszę kroki przechodni. Stąpa mocno, więc waży, więc żyje. Jest, noc szumiąca biegiem kolejki podziemnej.  A może to motorowa łódź Charona? Szczeka pies - czy to nie Cerber? Żonkile we flakonie mogą być i na tamtym świecie. Smutno jest tak wiedzieć i nie wiedzieć.

Zatem, Panie Tadeuszu - życzę przyjemnych Świąt i przepraszam za wszystko, co napisałam. Ze smutków zmartwychwstaje się tak samo, jak z cierpień. Ale potem tylko bogowie idą ku wiecznemu życiu. Ludzie śmiertelni tęsknią z powrotem do śmierci.

Serdecznie Pana pozdrawiam Herminia Naglerowa

Droga i Kochana Pani, Dość długo już nie pisałem, ale też w tym czasie było parę rzeczy, nie tyle ważnych, co wypełniających życie obozowe. Między innymi - przeprowadzka. Od tygodnia jesteśmy już w nowym obozie, na prawie zupełnym pustkowiu, przy lotnisku, ale w miłej okolicy. W Blakpoolu zostali szeregowi i 3 czy 4 oficerów i będą tam do połowy maja. Obóz jest bardzo rozległy, nie ma beczek, są baraki - dość schludne nawet, z linoleum, nie przeciekające. Domki dla rodzin też czyste i widne. I tu dopiero zaczyna się zmartwienie, bo oficerów - to ma być obóz oficerski - upychają po szesnastu do takiego domku barakowego. Mieszkam z kolegami, paczka blackpoolska, ludzie przyjemni, ale o tym, żeby uważniej nad czymś pomyśleć i posiedzieć nad pisaniem - nie mam mowy. Tym razem wyszedłem z cierpliwości i zaalarmowałam majora Benedykta - został w Blackpoolu. Napisałem w tej sprawie do tej grupy brygadowej z prośbą o jakiś kąt do pracy, co z tego wyniknie, nie wiem, przypuszczam, że nic, bo przecież ma się do czynienia z logiką wojskowych. Jest taki żart, który polega na zapytaniu: kogo? (kogo to obchodzi?). U nas teraz tak jest z pewnymi sprawami. Bardzo się zaniepokoiłem tym, że Pani tak długo milczy i nic do mnie nie pisze. Czyżby Pani chorowała? I Gustawowie jakoś teraz ucichli. Nic nie wiem co się w ogóle dzieje, pomyślałem któregoś wieczoru, że wszyscy nagle wrócicie do kraju, a mnie zostawicie tu. No bo jak tak nikt nie pisze, to różne rzeczy przychodzą człowiekowi do głowy. Posłałem teraz Sowińskiemu sprawozdanie z “Jabłuszka” Piaseckiego, i będą ciągnął recenzje z dwóch jego następnych rzeczy. Obawiam się, żeby się to nie skończyło tylko na zamiarze, bo jeśli nie dostanę jakiegoś kąta - pakuję wszystko do walizy i zacznę się tak samo obijać jak reszta, Ten brak żywego zainteresowania się ludźmi zaczyna być najzwyczajniejszą łobuzerką. Bo, proszą Pani, pracuję poza biblioteką, i wszystkimi innymi dobrami - rozumiem, że sytuacja, że trudno - dobrze, jestem w obozie. Ale żeby i tu o najprostsze rzeczy, o naprawdę minimum trzeba było walczyć, użerać się - i nie jest wykluczone, że bez skutku, to naprawdę, można do reszty stracić cierpliwość i resztkę szacunku dla tych ludzi. Dobrze wyjdziemy na tym życiu, normowanym przez cymbałów - wojskowych. Proszę się nie gniewać za te moja szczerość ale przecież trzeba to jakoś wyrzucić z siebie, żeby złapać oddech i nową porcję… cierpliwości. A może wszystko dobrze się zakończy i będę mógł sobie trochę uczciwiej popracować. Zobaczymy. Jak tylko przyjdzie w tej sprawie odpowiedź - zaraz Pani napisze o tym. Niechże Pani - jeślim co zbroił, przebaczy, choć jeśli chodzi o Panią, to oprócz ciągłych wyrzutów sumienia, że nie przysiądę fałdów nad Krauzami, chyba nic takiego na wnętrzu do rozgrzeszenia nie mam - więc niechże Pani przebaczy i napisze. Dużo pozdrowień i życzeń zdrowia i radości Tadeusz

Drogi Panie Tadeuszu, Znowu jakoś zeszło i nie od razu odpisałam. Nie bardzo się też czuje, bo grypowo, nudno i mizernie. W rezultacie — chyba reumatyzm, bo bolą mnie mięśnie i kości. Temperatury nie mierze, nie mając termometru, którego w Londynie nie można dostać. Lepiej jednak nie wiedzieć, czy jest gorączka, albo, wmawiać sobie, że właśnie jest. Takie wmawianie uzasadnia lenistwo, pozwala rozgrymaszać się wewnętrznie. Nie mam wprawdzie warunków na kaprysy, ale przyjemnie jest rano myśleć, że mogłabym właściwie dzień poleżeć. Potem oczywiście wstaje, i dzień nie jest inny od poprzednich. Zebranie Zarządu będzie dopiero w piątek, wtedy powiem o Pana dezyderatach i napisze, jakie są warunki wyjazdu do Was. Miałam list od Kobrzyńskiego, który dziwnie tłumaczy sobie niewinne zdanie w moim liście — że przyjaciele zazdrościli mu szpitala. Był to niefortunny dowcip, który go w czymś uraził nie tylko na mnie, ale na owych przyjaciół, o których nazwiska dopytuje. Odpisałam, nie podając nazwisk, bo naprawdę nie pamiętam już, czy i kto o tym mówił. Kobrzyński jest chyba przewrażliwiony, toteż teraz będę ostrożna w listach. Nie wiem, czy Sowiński pisał Panu o wyjściu z "Orła", i o zamiarach przeniesienia się do Francji. Tak mnie poinformował Ostrowski, który już tu jest, ale sam, bo Sowiński w ostatnim momencie zdecydował się nie jechać do Anglii. Interesuje mnie, czy Sowiński porzucił "Orła" z powodu jakichś przykrości, czy też ma w istocie możliwości urządzenia się we Francji. Właśnie napisałam do niego w rozżaleniu, że tak mi "zabledzili" moje opowiadanie "Wilczur". Było kilkanaście straszliwych omyłek tekstowych, co mię trochę zgniewało. Bo nawet zła korekta ma swoje granice. Okazuje się, że "Orzeł" w ogóle nie ma korektora i że krzywda wyrządzona mojemu opowiadaniu nie była już dziełem Sowińskiego. Zastępuje go teraz Kietlicz-Rayski. Cóż by tu jeszcze napisać? Nic właściwie się nie dzieje. Lato trwa. Jesion trzyma się najlepiej ze wszystkich drzew na moim skwerku. Dostałam gałąź jarzębiny i trochę swojsko w moim pokoju. Lubię cieple kolory, lubię gdy w pokoju robi się kraso-żółto-czerwono-liliowo. Rzucę okiem i na chwile cieszę się, aby zaraz tym mocniej się zasmucić byle czym. Niechże mi Pan szybko napisze, bo lubię Pana listy. Mają zawsze coś z wierszy i coś z ludzkiej dobroci. Wtedy także cieszę się przez jakiś czas, że można jednak wytrzymać na tym świecie, w którym jest trochę serca i trochę zgodliwości na każde nieprawdopodobieństwo. Bardzo serdecznie Pana pozdrawiam i przesyłam słowa życzliwości Herminia Naglerowa P.S. Próbuje zagrać w "poola", ale jakoś nie idzie!

Kochany Panie Tadeuszu Strasznie przepraszam, że dopiero teraz odpisują na list z 3 VI. Miałam kłopoty. Dwie choroby śród moich bliskich, jedna bardzo ciężka. Na szczęście obie są już w stadium rekonwalescencji. Dziękuje za wiersz, bardzo ładny, naprawdę — czy raczej bardzo dobry. Zabawiły mnie wasze kłopoty kulinarne — Nie, suchego makaronu się nie moczy wcale, trzeba go tylko dosyć długo gotować w mocno "cwałującej" wodzie i gotując mieszać od czasu do czasu. Ja też umiem gotować i to od dawna. Wzruszyły mnie i zadziwiły Wasze przedstawienia teatralne — Jakże jesteśmy za czymś takim stęsknieni i jak chcielibyśmy wszyscy to widzieć. Obawiam się, że będziecie mieli jeszcze czas na "Nieboską komedie", bo wojna zdaje się jeszcze potrwa dość długo. Od jednego z Pana kolegów przez jego rodzinę otrzymałam 200 zł. Co mam z tym zrobić? Czy to dla kogoś z Pana rodziny? Bo chyba od Pana to pochodzi? Tamtego nie znam. A co z pozwoleniem na przesłanie "Geniusza"? Pozdrowienia Maria Dąbrowska

Drogi Panie.

Dziękuję za list. Czytam go jak echo z radosnego zatopionego świata. Tęskni pan za Warszawą. O drogi Panie, czy poznałby Pan teraz przedmiot swojej tęsknoty. "Wymyta, zielona i kochana". O, cudne dzieci, wobec nas, starców siwych bez względu na wiek. Ale owszem, Warszawa jest zielona, mianowicie od kartofli, którymi zasadzone są wszystkie skwerki, wszystkie pasma ziemi z pod przyulicznych drzew. Mieliśmy w zeszłym roku wcale ładny urodzaj kartofli w Warszawie. W tym roku ja też mam działkę, którą polewam, ciesząc się, gdy wszystko wschodzi i rośnie. Niech Pan prędko przyśle pozwolenie na książkę, czy informacje, jak ją przesłać. Bo myślę, że byłaby Wam przyjemna - a teraz nie trzeba z niczym zwlekać - W majowym nalocie bolszewickim na Warszawę miałam bombę w ogródek, też przed oknami, na szczęście mała i w ziemię. Ale dotąd jeszcze żyjemy, pracujemy i staramy się też być zieloni. Serdeczne pozdrowienia

— Maria Dąbrowska.